Mysia Wieża w Kruszwicy

Mysia Wieża w Kruszwicy to średniowieczna budowla znajdująca się na Półwyspie Rzępowskim jeziora Gopło. Stanowi ona jedyną pozostałość po dawnym zamku kruszwickim. Należy do najważniejszych zabytków, jakie posiada województwo kujawsko-pomorskie i jest niepisanym symbolem miasta. Kruszwica często nazywana jest legendarną stolicą Polski. W czasach rzymskich przebiegał tędy szlak bursztynowy, a we wczesnym średniowieczu, w plemiennym państwie Goplan, gród kontrolował przeprawę przez jezioro na trasie łączącej Kujawy, Mazowsze, Wielkopolskę i Pomorze. Budowla jest jednym z kluczowych punktów na historycznym Szlaku Piastowskim.

Charakterystyka architektoniczna obiektu

Gotycka wieża ma 32 metry wysokości, ośmioboczny kształt z zewnątrz oraz okrągłe wnętrze. Została wzniesiona z cegły. Widoczne na jej zewnętrznych ścianach dziury nie są otworami okiennymi, lecz śladami po dawnym drewnianym rusztowaniu. Od 1895 roku budowla funkcjonuje jako popularny punkt widokowy dla turystów. Przy sprzyjających warunkach pogodowych ze szczytu można dostrzec Inowrocław, Strzelno oraz Radziejów. Szczegółowa analiza bryły obiektu znajduje się w artykule Macieja Małachowicza „Architektura zamku kruszwickiego” opublikowanym w 2022 roku.

Historia powstania warowni

Pierwsza murowana wieża, zbudowana z kamienia na planie okręgu, powstała w połowie XIII wieku. Obecna, ceglana konstrukcja została wzniesiona około 1350 roku z fundacji króla Kazimierza Wielkiego w miejscu starego grodu. Kronika Jana z Czarnkowa precyzuje czas budowy na lata 1350-1355. Zamek zbudowano na planie zbliżonym do prostokąta i otoczono murem obronnym o wysokości 11 metrów. Wieża, zlokalizowana w północno-zachodnim narożu, stanowiła doskonały punkt obserwacyjny i ostatnie miejsce schronienia obrońców. Całość otaczała fosa z zewnętrznym częstokołem. Fortalicja pełniła początkowo rolę warowni strzegącej granicy przed Krzyżakami. Po zawarciu II pokoju w Toruniu w 1466 roku zamek stracił znaczenie militarne, stając się siedzibą starostwa grodowego, kasztelanii oraz sądu z własnym więzieniem.

Fot. Zamek w Kruszwicy z 1655 roku.

Wydarzenia historyczne i upadek zamku

Polscy monarchowie tacy jak Kazimierz Wielki (odwiedzający zamek w latach 1358, 1359, 1365 i 1368) często gościli w murach warowni. Historia obiektu obejmuje wiele istotnych wydarzeń:

• Rok 1372 – na zamku przebywa Elżbieta Łokietkówna, matka króla Ludwika Węgierskiego.
• Lata 1382-1385 – trwają walki stronników królowej Jadwigi ze zwolennikami księcia Siemowita IV Mazowieckiego, któremu ostatecznie oddano zamek bez walki w 1383 roku.
• Rok 1429 – wizyta króla Władysława Jagiełły.
• Rok 1460 – wizyta króla Kazimierza Jagiellończyka.
• Lata 1519 i 1591 – obiekt zostaje poważnie uszkodzony przez pożary.
• Lata 1616-1628 – urząd starosty na zamku sprawuje Maciej Grabski.
• Lata 1655-1657 – zamek zajmują Szwedzi w trakcie potopu szwedzkiego, a po dwóch latach okupacji niszczą go poprzez wysadzenie, zostawiając w zrujnowanym mieście zaledwie ośmiu mieszkańców.
• Rok 1787 – po I rozbiorze Polski Prusacy dokonują częściowej rozbiórki ocalałych murów.
• Rok 1802 – przeprowadzono pierwsze naprawy uszkodzonych fundamentów wieży w trosce o zachowanie jej dla przyszłych pokoleń.
• Rok 1867 – rozplanowano i uporządkowano zrujnowane wzgórze zamkowe.
• Lata 1894-1896 – przeprowadzono renowację, a w 1895 roku udostępniono wieżę dla turystów.

Fot. Mysia Wieża na litografii Napoleona Ordy z 1880 roku.

Legendy o złym księciu Popielu

Geneza nazwy budowli może wywodzić się od rodu Myszków, który niegdyś panował nad ludem goplańskim, lub została zapożyczona przez zakonników krzyżackich dostrzegających podobieństwo do Mysiej Wieży w niemieckim mieście Bingen am Rhein. Najpopularniejsza legenda, utrwalona w Kronice polskiej Galla Anonima, opowiada o okrutnym władcy Popielu. Gdy książę wyprawiał ucztę z okazji podstrzyżyn syna, odprawił dwóch tajemniczych wędrowców, niekiedy utożsamianych z apostołami Słowian, Cyrylem i Metodym. Znaleźli oni gościnę u Piasta i Rzepichy, a ich synowi Siemowitowi przepowiedzieli wspaniałą przyszłość. Zgodnie z proroctwem Siemowit, protoplasta dynastii piastowskiej (ojciec Lestka i dziadek Siemomysła), usunął ród Popiela z królestwa. Sam zły władca został wygnany i uciekł na wyspę. Schronił się w drewnianej wieży, gdzie ostatecznie zginął śmiercią haniebną, zagryziony przez myszy. Późniejsza Kronika wielkopolska umiejscowiła tę opowieść właśnie w Kruszwicy. Historyk Jacek Banaszkiewicz dowiódł, że opowieść ta nie jest bezpośrednią kopią podań z zachodu Europy, lecz wywodzi się z bogatej praindoeuropejskiej spuścizny symbolicznej.

Otoczenie i atrakcje turystyczne

U nasady Półwyspu Rzępowskiego roztacza się malownicze jezioro Gopło o powierzchni 2154 hektarów, długości 25 kilometrów i szerokości sięgającej 2500 metrów. Niegdyś rozlewisko było znacznie większe i przypominało morze, dlatego nazywano je Mare Polonorum. Tereny te wchodzą w skład powołanego w 1967 roku Nadgoplańskiego Parku Tysiąclecia. Okolica posłużyła jako sceneria do Starej baśni Józefa Ignacego Kraszewskiego oraz dzieł Juliusza Słowackiego takich jak Balladyna, Lilla Weneda i Król Duch. Dziś w sezonie turystycznym goście mogą podziwiać rozległą panoramę równiny kujawskiej. W 2011 roku na podstawie badań archeologiczno-architektonicznych udostępniono bezpłatnie zwiedzającym część piwnic zamkowych z ekspozycją reliktów grodowych. Odtworzono również fragment mostu zwodzonego łączącego zamek z miastem, co uświadamia odwiedzającym czasy, gdy poziom wody był wyższy o blisko 5 metrów, a półwysep stanowił wyspę. Na wschód od wieży, tuż przy brzegu, w neogotyckim pałacyku mieści się wystawa archeologiczna oferująca między innymi dwa kompletne pochówki z młodszej epoki kamienia oraz liczne artefakty wczesnej epoki żelaza. Bilety wstępu na wieżę można nabyć od maja do października w niewielkim kiosku u jej podnóża.

Źródło: wikipedia.org, gminakruszwica.pl, szlakpiastowski.pl, parki.kujawsko-pomorskie.pl