Kolegiata św. Piotra i Pawła w Kruszwicy

Kolegiata św. Piotra i Pawła w Kruszwicy to jeden z najlepiej zachowanych zabytków architektury romańskiej w Polsce. Zbudowana w latach 1120–1140 świątynia przetrwała do naszych czasów w niemal nienaruszonym układzie przestrzennym. Historycy przypuszczają, że pierwotnie pełniła ona funkcję siedziby biskupstwa, które około 1148 roku przeniesiono do Włocławka. Zjawiskowa budowla zlokalizowana jest w miejscowości Kruszwica na wschodnim brzegu jeziora Gopło. Stanowi ona trójnawową, filarową bazylikę wzniesioną na planie krzyża łacińskiego. Do jej budowy użyto niezwykle trwałego surowca, jakim były ociosane bloki granitu oraz piaskowca. Cechą charakterystyczną średniowiecznej bryły jest obecność pięciu różnej wielkości absyd oraz górującej nad całością, dobudowanej w okresie nowożytnym, wysokiej wieży z cegły.

Historia i architektoniczny rozwój romańskiej perły

Kruszwicka świątynia powstała najprawdopodobniej z fundacji Mieszka II lub Bolesława Krzywoustego. Liczni badacze sugerują, że początkowo mógł to być kościół klasztorny zakonu benedyktynów, o czym dobitnie świadczą zastosowane rozwiązania architektoniczne oraz wczesne położenie obiektu z dala od głównego grodu. Kolegiata to budowla orientowana, w której wyodrębniono kwadratowe, jednoprzęsłowe prezbiterium kończące się łagodną, półkolistą absydą. Po obu stronach prezbiterium wzniesiono w XII wieku niewielkie, prostokątne aneksy. Zespół badawczy pod kierownictwem Jadwigi Chudziakowej natrafił na odcinki ław fundamentowych, które udowodniły istnienie modyfikacji pierwotnego projektu jeszcze na etapie stawiania murów. Historycznie od zachodu wznosiła się dwuwieżowa fasada z charakterystyczną emporą, jednak w XVI wieku brutalnie zniekształcono ówczesny układ, stanowczo obniżając obydwie wieże i budując centralnie jedną wieżę ceglaną.

Fot. Kolegiata i Mysia Wieża w Kruszwicy na rysunku z 1880 roku (Album widoków historycznych Polski poswięcony rodakom. Seria 5, Album widoków przedstawiających miejsca historyczne Księstwa Poznańskiego i Prus Zachodnich. 1880).

Detale rzeźbiarskie oraz tajemnice starożytnego budulca

Część dolną potężnych murów wzniesiono z mocnych eratyków, podczas gdy wyższe partie obficie wykorzystują ciosy piaskowcowe. Zaawansowane badania geologiczne wykazały, że jest to mioceński piaskowiec kwarcytowy wydobywany z kamieniołomów w rejonie Brzeźna niedaleko Konina. Z tego wyjątkowego kamienia misternie wycięto cenne detale rzeźbiarskie, pośród których zachowały się aż cztery romańskie portale. Na południowej ścianie nawy osadzone są obok siebie dwa dwuskokowe wejścia z półkolistym zamknięciem. Jedno z nich przyciąga wzrok tympanonem, na którym wyrzeźbiono relief równoramiennego krzyża. Z kolei portal w ramieniu północnym posiada bardzo skromną, prostokątną formę i przed wiekami pełnił funkcję tak zwanego porta mortuorum, czyli wyjścia na cmentarz. Ciekawostką dla wnikliwych obserwatorów jest wyryty na zewnątrz znak przypominający swastykę. Jest to słynny wirujący krzyż, będący pradawnym symbolem skutecznie chroniącym chrześcijan przed złem.

Fot. Wirujący krzyż na elewacji kolegiaty w Kruszwicy.

Surowe wnętrze i jego historyczne wyposażenie

Wnętrze romańskiego kościoła wyróżnia uderzająca surowość formy oraz niezwykła prostota. Główny korpus nawowy przykrywa w całości żelbetowy strop nałożony w XX wieku, który precyzyjnie imituje dawne drewniane belkowanie z drzewa modrzewiowego. Z najstarszego, romańskiego wyposażenia do dnia dzisiejszego ocalała kamienna chrzcielnica w kształcie ogromnego kielicha datowana na przełom XII i XIII wieku, a także surowa kropielnica z granitu wmurowana tuż obok południowego wejścia. Na belce tęczowej wzrok przykuwa niesamowita, późnogotycka grupa ukrzyżowania wyrzeźbiona na początku XVI wieku. Przestrzeń urozmaicają ponadto wkomponowane w mury siedemnastowieczne marmurowe tablice pamiątkowe, wśród których znajduje się płyta nagrobna zmarłej w 1500 roku Zofii Oporowskiej. Przestrzeń nawy głównej łagodnie oświetlają dwa wielkie żyrandole, z których ten szlachetniejszy, wykonany z mosiądzu, pochodzi z 1643 roku.

Kalendarium najważniejszych przemian w dziejach obiektu

Na przestrzeni blisko tysiąca lat mury monumentalnej świątyni były niemymi świadkami wiekopomnych wydarzeń, pożarów i niefortunnych modernizacji:

• Około 1050 roku – przybycie grupy benedyktynów z odległego opactwa w Liège i fundamentowanie pod pierwszą świątynię.
• Lata 1120-1140 – docelowa budowa aktualnego kościoła z ociosanego kamienia.
• Czas między 1148 a 1185 rokiem – odebranie miastu zaszczytnego tytułu katedralnego na rzecz Włocławka i ustanowienie świątyni kolegiatą.
• Rok 1422 – historyczne nadanie pełnych praw parafialnych z upadającego już miejskiego kościoła.
• Rok 1559 – nadanie zasłużonej kolegiacie drugiego patrona, którym został święty Paweł.
• Wiek XVI – istotne przebudowanie zniszczonej, dwuwieżowej fasady romańskiej na rzecz dobudowania masywnej wieży ceglanej.
• Przełom XVII i XVIII wieku – całkowita barokizacja minimalistycznego wnętrza kościoła.
• Lata 1856-1859 – drastyczna restauracja w stylu neogotyckim realizowana przez architekta Hussnera, niszcząca surowy charakter pierwotnej świątyni.
• Lata 1954-1956 – odważna decyzja o pełnej reromanizacji budowli, prowadzona pod nadzorem konserwatora Aleksandra Holasa w celu odzyskania dawnego kształtu z XII wieku.
• Rok 1970 – oficjalne uhonorowanie świątyni prestiżową godnością bazyliki mniejszej przez ówczesnego papieża Pawła VI.

Źródło: wikipedia.org, zabytek.pl, szlakpiastowski.pl