Pomnik Emilii Plater w parku dworskim w Justianowie
Pomnik Emilii Plater w parku dworskim w Justianowie znajduje się na terenie zabytkowego założenia dworskiego Vainežeris w gminie Kopciowo (lit. Justinavas, Vainežeris, Lazdijų r., Alytaus aps.) w południowej części Litwy, niedaleko granicy z Polską (dzisiejsze województwo podlaskie). Monument upamiętnia kapitan Emilię Broel-Plater – bohaterkę powstania listopadowego z 1831 roku, która zmarła w stojącym tu niegdyś dworze 23 grudnia 1831 roku.
Szlak bojowy Emilii Plater w 1831 roku i marsz ku Warszawie
Emilia Plater, mając niespełna 25 lat, należała do głównych inicjatorek zrywu niepodległościowego na dawnych północnych kresach Rzeczypospolitej. Wiosną 1831 roku sformowała własny oddział powstańczy liczący kilkuset chłopów oraz 280 strzelców i 60 kawalerzystów, z którym przez pół roku prowadziła działania partyzanckie w północnej części Litwy – od Dyneburga i Jeziorosów po Rosienie oraz od Wiłkomierza po Szawle.
Po połączeniu sił z regularnym wojskiem polskim dowodzonym przez generała Dezyderego Chłapowskiego otrzymała honorowy stopień kapitana oraz dowództwo 1. kompanii 1. pułku piechoty litewskiej. Gdy główne oddziały powstańcze na Litwie zdecydowały się złożyć broń i przekroczyć pruską granicę, Emilia Plater odrzuciła kapitulację słowami: „Lepiej byłoby umrzeć, niż skończyć takim upokorzeniem!”. Wraz z kilkoma towarzyszami – w tym kuzynem Cezarym Platerem oraz adiutantką Marią Raszanowiczówną – wyruszyła pieszo w kierunku Warszawy.
Przeprawa przez Suwalszczyznę i przybycie do dworu w Justianowie
Przez dziesięć dni Emilia Plater w chłopskim przebraniu, ukrywając się w lasach, przemierzała pieszo Suwalszczyznę. Skrajne wycieńczenie fizyczne oraz trudne warunki marszu doprowadziły do gwałtownego pogorszenia stanu jej zdrowia i wystąpienia wysokiej gorączki. Według ustaleń litewskich historyków podczas przeprawy przez rzekę Białą Hańczę doszło ponadto do potyczki z patrolem rosyjskim, w której bohaterka została raniona lub otworzyły się jej wcześniejsze rany bojowe. W prawdopodobnym miejscu odniesienia śmiertelnych ran stoi dzisiaj pamiątkowy krzyż Emilii Plater w Kopciowie.
Po kolejnym omdleniu Cezary Plater i Maria Raszanowiczówna uznali, że chora nie zdoła kontynuować przedzierania się przez Puszczę Augustowską. Podjęli decyzję o oddaniu jej pod opiekę pobliskiego ziemianina Ignacego Abłamowicza (Abramowicza), byłego oficera Księstwa Warszawskiego, którego majątek znajdował się w Justianowie.
Ostatnie dni życia i śmierć Emilii Plater w Justianowie
W dworze w Justianowie (obecnie Vainežeris) Emilia Plater ukrywała się przed carskimi władzami pod przybranym nazwiskiem jako krewna gospodarza – według polskich źródeł jako bona Korawińska, natomiast według przekazów litewskich jako Ščevinskaitė (Szczewińska). Początkowo, otoczona troskliwą opieką domowników, stopniowo odzyskiwała siły.
Przełom nastąpił po dotarciu do majątku wiadomości o kapitulacji stolicy i upadku powstania listopadowego. Załamana psychicznie oraz wyniszczona wysoką gorączką („febrą”) i trudami kampanii zmarła w dworze w Justianowie 23 grudnia 1831 roku, w przeddzień Wigilii. Najważniejsze etapy jej drogi prowadzącej do majątku w Justianowie i późniejszego pochówku obejmują:
- Wiosna – lato 1831 roku: Organizacja oddziału partyzanckiego na północy Litwy, udział w bitwach pod Dyneburgiem, Kownem i Szawlami oraz nominacja na kapitana 1. pułku piechoty litewskiej.
- Lipiec – grudzień 1831 roku: Odmowa kapitulacji przed wojskami pruskimi, dziesięciodniowy marsz przez Suwalszczyznę i przeprawa przez rzekę Białą Hańczę pod Kopciowem.
- 23 grudnia 1831 roku: Śmierć Emilii Plater w dworze Ignacego Abłamowicza w Justianowie wskutek wyczerpania organizmu i gorączki.
- Grudzień 1831 roku – lata 40. XIX wieku: Nocny przewóz ciała łodzią po rzece Białej Hańczy do kościoła w Kopciowie, tajny pochówek na miejscowym cmentarzu pod nazwiskiem Zielińska oraz późniejsze wystawienie nagrobka przez proboszcza ks. Helmana.
Historia dworu i przyroda zabytkowego parku Vainežerio dvaro parkas
Sam dwór Ignacego Abłamowicza w Justianowie nie przetrwał do czasów współczesnych – budynek został spalony w 1948 roku przez litewskie podziemie antykomunistyczne. Do dziś zachował się natomiast rozległy, zabytkowy park dworski (lit. Vainežerio dvaro parkas), w którego obrębie – niedaleko dawnej lokalizacji dworu – ustawiono pomnik upamiętniający Emilię Plater.
Drzewostan parku w Vainežeris tworzy cenny zespół starodrzewu liczącego około 200 lat. Wśród najstarszych okazów rosnących w sąsiedztwie pomnika występują:
- Klon pospolity: Rozłożyste, dwustuletnie drzewa tworzące dawne aleje parkowe.
- Jesion wyniosły: Okazałe egzemplarze charakterystyczne dla historycznych założeń dworskich południowej Litwy.
- Wiąz: Stare drzewa uzupełniające wielogatunkowy drzewostan liściasty parku.
- Jodła szara oraz modrzew europejski: Cenne gatunki iglaste wzbogacające kompozycję przyrodniczą dawnego ogrodu dworskiego.
Szlak pamięci Emilii Plater w okolicach Justianowa i Kopciowa
Pomnik w parku dworskim w Justianowie stanowi jeden z czterech kluczowych punktów na lokalnym szlaku historycznym poświęconym bohaterce powstania z 1831 roku w gminie Kopciowo (Kapčiamiestis).
| Miejsce pamięci | Lokalizacja | Znaczenie historyczne |
|---|---|---|
| Pomnik Emilii Plater w parku dworskim | Justianów (Vainežeris) | Upamiętnia miejsce nieistniejącego dworu Ignacego Abłamowicza, w którym 23 grudnia 1831 roku zmarła Emilia Plater. |
| Grób Emilii Plater | Stary cmentarz parafialny w Kopciowie | Miejsce pochówku bohaterki z granitowym obeliskiem z 1912 roku oraz głazem z pierwotnego pomnika z napisem „Mów wieczny pokoy”. |
| Krzyż w miejscu śmiertelnej rany | Skrzyżowanie dróg w Kopciowie (ok. 150 m od cmentarza) | Kamienny postument z kutym krzyżem wskazujący miejsce zasadzki z grudnia 1831 roku, przeniesiony z cmentarza prawdopodobnie w 1912 roku. |
| Pomnik na głównym placu oraz Muzeum Emilii Plater | Centrum Kopciowa i ul. Taikos 11 | Rzeźba autorstwa A. Ambrulevičiusa z 1999 roku oraz ekspozycja muzealna poświęcona bohaterce i dziejom regionu. |
Informacje praktyczne i dojazd do parku dworskiego w Justianowie
Park dworski Vainežerio dvaro parkas z pomnikiem Emilii Plater położony jest w rejonie łoździejskim (okręg olicki), w bezpośrednim sąsiedztwie miejscowości Kopciowo. Teren dawnego założenia dworskiego jest otwarty i dostępny do zwiedzania bezpłatnie przez cały rok.
Dojazd z Polski najwygodniej zaplanować przez przejście graniczne w Ogrodnikach (odległość około 20 kilometrów) lub z okolic Sejn (niespełna 30 kilometrów). Wizytę w Justianowie warto połączyć ze spacerem nad rzekę Białą Hańczę oraz zwiedzaniem zabytków w pobliskim Kopciowie.
Źródło: wikipedia.org, naszapamiec.pl


