Krzyż w miejscu śmiertelnej rany Emilii Plater w Kopciowie na Litwie
Krzyż w miejscu śmiertelnej rany Emilii Plater w Kopciowie na Litwie stoi na skrzyżowaniu wiejskich dróg w miejscowości Kopciowo (lit. Kapčiamiestis, rejon łoździejski, okręg olicki), około 500 metrów od starego cmentarza na którym znajduje się grób Emilii Plater. Upamiętnienie to wiąże się z powstaniem listopadowym z 1831 roku i wskazuje punkt, w którym według lokalnej tradycji hrabianka Emilia Broel-Plater wpadła w zasadzkę i odniosła śmiertelne obrażenia.
Kontekst historyczny zasadzki pod Kopciowem w 1831 roku
Po upadku walk powstańczych na Litwie w 1831 roku kapitan Emilia Plater odmówiła złożenia broni i podjęła próbę przedostania się do Warszawy. Na początku grudnia 1831 roku przeprawiła się łodzią przez rzekę Biała Hańcza do Kopciowa, zamierzając kierować się na trasę w stronę Sejn (dzieisjsze województwo podlaskie).
Na skrzyżowaniu dróg w Kopciowie oddział wpadł w zasadzkę, a dowódczyni została śmiertelnie ranna. Rzeczywisty przebieg jej ostatnich dni odbiegał od romantycznej wizji utrwalonej przez Adama Mickiewicza w poemacie „Śmierć pułkownika” – ciężko ranna i skrajnie wyczerpana trudami wojennymi dotarła do dworu Abramowiczów (Abłamowiczów) w odległym o 9 kilometrów Justianowie, gdzie zmarła 23 grudnia 1831 roku. Po śmierci ciało przewieziono z powrotem do Kopciowa i pochowano w tajemnicy na cmentarzu położonym około 150 metrów (w linii prostej) od miejsca zasadzki.
Historia powstania pomnika i przeniesienia nagrobka ks. Helmana
Dzieje upamiętnienia na skrzyżowaniu dróg w Kopciowie obejmują kilka etapów związanych zarówno z miejscową tradycją, jak i z historią nagrobków na pobliskim cmentarzu:
- Pierwszy krzyż i pamiątkowa wierzba: Kilka lat po śmierci Emilii Plater mieszkańcy wsi ustawili na skrzyżowaniu dróg drewniany krzyż. Obok niego posadzono wierzbę, która przetrwała blisko półtora wieku – aż do 1980 roku, kiedy została ostatecznie połamana przez silny wiatr.
- Przeniesienie pierwotnego nagrobka z cmentarza w 1912 roku: Prawdopodobnie w 1912 roku, gdy na cmentarzu w Kopciowie postawiono nowy obelisk z ciemnoszarego granitu, dotychczasowy kamienny nagrobek Emilii Plater przeniesiono w miejsce jej śmiertelnego zranienia. Pierwotny pomnik cmentarny ufundował kilkanaście lat po śmierci bohaterki miejscowy proboszcz ks. Helman, co wyjaśnia treść wykutego na nim napisu nagrobnego.
- Zmiany otoczenia w XX wieku: Dawniej pomnik otaczał niewysoki płotek, który uległ zniszczeniu podczas modernizacji przebiegającej tędy drogi. Bezpośrednio obok kamienno-metalowego postumentu ustawiono natomiast bardzo wysoki drewniany krzyż.
Wygląd pomnika i detale kowalskie krzyża
Obiekt składa się z prostego kamiennego postumentu oraz zwieńczającego go kutego krzyża metalowego. Charakterystyczne elementy konstrukcji i zdobnictwa obejmują:
- Granitowy trzon: Prosty słup wykonany z granitu, na przestrzeni dekad pokryty wieloma warstwami farb olejnych, z wykutymi napisami po stronie wschodniej i zachodniej.
- Kuty krzyż metalowy: Ażurowy krzyż o podwójnej konstrukcji w dolnej partii, którego zakończenia ramion uformowano w kształt czteropłatkowych „kwiatków”.
- Pasyjka pod daszkiem: Na przecięciu ramion krzyża umieszczono postać ukrzyżowanego Chrystusa osłoniętą ozdobnym blaszanym daszkiem.
Treść historycznych inskrypcji na granitowym trzonie
Na obu przeciwległych ścianach granitowego słupa zachowały się polskie napisy wykonane pismem odręcznym, potwierdzające pierwotny, cmentarny charakter kamienia z XIX wieku.
| Strona postumentu | Treść inskrypcji (z podziałem na wiersze) | Znaczenie historyczne |
|---|---|---|
| Strona wschodnia | „Emilija / Hrabianka / Plater / tu spo / czywa” | Pierwotny napis nagrobny z monumentu ufundowanego przez ks. Helmana na cmentarzu w Kopciowie. |
| Strona zachodnia | „Ze / szła / w Bogu / d 23 / Grud. / 1831 / Roku” | Data śmierci Emilii Plater w dworze w Justianowie (23 grudnia 1831 roku). |
Lokalizacja i zwiedzanie miejsc pamięci w Kopciowie
Krzyż znajduje się przy skrzyżowaniu dróg w Kopciowie i jest dostępny bez ograniczeń przez cały rok. Miejscowość leży w południowej Litwie, około 20 kilometrów na wschód od przejścia granicznego w Ogrodnikach i niespełna 30 kilometrów od Sejn.
Odwiedzając Kopciowo, warto połączyć postój przy krzyżu w miejscu zasadzki z wizytą na położonym w pobliżu starym cmentarzu parafialnym, gdzie spoczywa Emilia Plater, a także zobaczyć Pomnik Emilii Plater na głównym placu miasteczka oraz ekspozycję w Muzeum Emilii Plater przy ul. Taikos 11.
Źródło: naszapamiec.pl


