Plebania w Rajczy

Plebania w Rajczy to zabytkowy, murowany budynek wzniesiony w 1894 roku, stanowiący nierozerwalną część kompleksu sakralnego obok kościoła pw. św. Wawrzyńca i św. Kazimierza Królewicza. Obiekt ten, zlokalizowany w sercu powiatu żywieckiego, który obejmuje województwo śląskie, został w 1989 roku (jeszcze w czasach ówczesnego województwa bielskiego) wpisany do rejestru zabytków nieruchomych. Dziś, po gruntownej rewitalizacji, stanowi on nie tylko perłę lokalnej architektury, ale również ważne centrum kultywowania lokalnego dziedzictwa historycznego i religijnego, nierozerwalnie związanego z postacią króla Jana Kazimierza.

Historia budynku – od upadku do wielkiej renowacji

Budynek plebanii powstał równolegle z głównym kościołem. Na przestrzeni lat przechodził różne, często trudne koleje losu. W 1960 roku przeprowadzono remont, w wyniku którego podniesiono piętro i dobudowano mansardę na elewacji południowej. Mimo to, w kolejnych dekadach obiekt zaczął popadać w ruinę, zyskując status najbardziej zrujnowanego budynku w centrum Rajczy. Sytuację pogorszył pożar, który poważnie uszkodził konstrukcję dachu, a wilgoć niszczyła cegły i ozdobne kamienie gzymsowe. Plebania była również niemym świadkiem wojennej tragedii, gdy niemieccy okupanci wysiedlili niemal wszystkich mieszkańców tej przygranicznej miejscowości.

Przełom nastąpił w latach 2020-2021. Dzięki staraniom ówczesnego proboszcza ks. Ryszarda Grabczyka i wsparciu mieszkańców obiekt przeszedł kompleksową renowację. Inwestycja była realizowana we współpracy z Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków w Katowicach, w ramach transgranicznego projektu wspieranego przez słowackie Żylińskie Województwo Samorządowe. Prace sfinansowano z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (Program Interreg V-A Polska-Słowacja) oraz budżetu państwa.

Architektura zabytkowej plebanii

Zrewitalizowana plebania zachwyca swoimi detalami. Budynek zbudowany jest na rzucie prostokąta (o powierzchni zabudowy ok. 349 m²) i położony równolegle do kościoła. Elewacje pierwotnie pokryte jasnym tynkiem ozdobiono gzymsami i pilastrami, a otwory okienne otaczają dekoracyjne obramienia. Główne wejście znajduje się od strony południowej, natomiast od wschodu dobudowano charakterystyczny ganek pełniący funkcję wejścia gospodarczego. Budynek nakryty jest dachem dwuspadowym o kącie nachylenia 43 stopni.

Salka muzealna i kult Matki Bożej Kazimierzowskiej

Zwieńczeniem procesu rewitalizacji było uroczyste otwarcie salki muzealnej wewnątrz plebanii, którego dokonał 11 września 2021 roku biskup bielsko-żywiecki Roman Pindel. Utworzenie ekspozycji miało na celu szeroką popularyzację kultu wizerunku Matki Bożej Kazimierzowskiej. W salce zgromadzono cenne eksponaty, dokumenty, plansze oraz specjalny film prezentujący żmudny proces konserwacji obrazu (przeprowadzony cztery lata wcześniej w Krakowie). Salka jest udostępniana dla zwiedzających codziennie, jednak wymaga wcześniejszego umówienia telefonicznego (tel. 502 993 555).

Tajemnice królewskiego daru dla górali z Rajczy

Historia wizerunku znajdującego się w rajczańskim sanktuarium jest niezwykle fascynująca. Obraz o wymiarach 64 x 45,5 cm, uznawany za najpiękniejszą XVII-wieczną kopię jasnogórskiej Czarnej Madonny, był osobistą własnością króla Jana Kazimierza. Posiadał hebanową ramę ze srebrnymi aplikacjami i towarzyszył monarsze w wyprawach wojennych. Według badaczy król otrzymał go bezpośrednio od ojców paulinów.

Kluczowe wydarzenie miało miejsce 4 lipca 1669 roku na żywieckim zamku. To tam rajczańscy górale udali się do abdykującego i wyjeżdżającego do Francji króla, prosząc o zgodę na budowę świątyni. Monarcha wyraził zgodę i w geście wielkiej hojności przekazał im swój ukochany obraz.

Z konserwatorskiego punktu widzenia dzieło to jest unikatem. Ks. dr Szymon Tracz, konserwator architektury i sztuki sakralnej diecezji bielsko-żywieckiej, podkreśla mistrzostwo nieznanego autora (być może wybitnego o. Jana Ratyńskiego z jasnogórskiej malarni). Kopista doskonale uchwycił przenikliwe spojrzenie Madonny poprzez specyficzne zastosowanie światłocienia przy tęczówkach. Cechą wyróżniającą kopię rajczańską jest także wypełnienie wolnej przestrzeni przy lewym policzku Maryi jasnozłotymi włosami, które sprawiają wrażenie zaplecionych w warkocz. Dzieło to od momentu królewskiej fundacji nieprzerwanie stanowi serce duchowego życia w Rajczy, zdobiąc niegdyś drewniany, a dziś murowany ołtarz główny świątyni.

Źródło: wikipedia.pl, diecezja.bielsko.pl