Masyw Ślęży

Masyw Ślęży (niem. Zobten-Gebirge) to wyjątkowy region geograficzny, stanowiący najbardziej na północ wysunięty fragment Przedgórza Sudeckiego. Wyrasta on gwałtownie ponad otaczające go równiny, tworząc monumentalny krajobraz widoczny z wielu odległych miejsc Dolnego Śląska. Wraz z Równiną Świdnicką i Wzgórzami Strzegomskimi tworzy on malowniczą mozaikę terenu, przyciągającą turystów i miłośników historii.

Położenie geograficzne i administracyjne

Masyw ten charakteryzuje się wyraźnymi granicami naturalnymi. Od północy sąsiaduje z Równiną Kącką, będącą częścią Równiny Wrocławskiej, natomiast od wschodu i południowego wschodu otaczają go Wzgórza Niemczańsko-Strzelińskie. Południowa granica opiera się o Obniżenie Podsudeckie, a zachodnia styka się z Równiną Świdnicką. Pod względem administracyjnym cały ten obszar znajduje się w granicach województwa dolnośląskiego, stanowiąc ważny punkt na mapie regionu, oddalony zaledwie o 34 km na południowy zachód od miasta Wrocław. Od południowego zachodu do masywu przylega Kotlina Dzierżoniowska.

Ukształtowanie terenu i rzeźba

Będąc najwyższym wzniesieniem Przedgórza Sudeckiego (szczyt Ślęży osiąga 718 m n.p.m.), masyw dominuje nad okolicą, przewyższając sąsiednie tereny o ponad 500 metrów. Dzięki temu przy dobrej pogodzie można go dostrzec ze Wzgórz Trzebnickich, a z jego szczytów roztacza się panorama obejmująca Śnieżne Kotły, szczyt Śnieżka, masyw Śnieżnik, a także czeskie szczyty Keprník i Vozka. Kształt masywu przypomina nieco zdeformowaną literę Y i dzieli się na trzy główne części:

• Część północna – rozciągająca się między miastem Sobótka a przełęczą Tąpadła, gdzie króluje Ślęża wraz z mniejszymi wzniesieniami: Wieżyca (zwaną też Górą Kościuszki), Gozdnicą i Stolną.
• Część południowa – położona za przełęczą Tąpadła, zdominowana przez szczyt Radunia, będący drugim co do wysokości wzniesieniem. Na północny wschód od niej ciągną się Wzgórza Oleszeńskie, biegnące od Przełęczy Słupickiej przez Przełęcz Sulistrowicką aż po Gozdnik.
• Część południowo-zachodnia – gdzie wznosi się Czernica (481 m n.p.m.) ze śladami dawnego górnictwa oraz odizolowane Wzgórza Kiełczyńskie z kulminacją na Szczytnej.

Budowa geologiczna i surowce

Geologicznie masyw jest częścią bloku przedsudeckiego i stanowi prawdziwe muzeum Ziemi. Jego trzon tworzą skały o bardzo zróżnicowanym wieku i pochodzeniu:

• Gabro – ciemnozielona skała z orogenezy kaledońskiej (ok. 350 mln lat temu), budująca szczyt oraz południowe i wschodnie stoki Ślęży.
• Amfibolity – występujące w północnej części (Wieżyca, Gozdnica, Stolna).
• Serpentynity – budujące południową część, w tym Radunię i Wzgórza Oleszeńskie. Związane są z nimi występowania cennych minerałów: magnezytu, chromitu i nefrytu.
• Granity – jasnoszare skały z orogenezy hercyńskiej (ok. 250 mln lat temu), widoczne na północno-zachodnich zboczach.

Ostateczny kształt masywu nadały alpejskie ruchy górotwórcze, które oddzieliły go od Sudetów, oraz zlodowacenia plejstoceńskie. Lądolód skandynawski dwukrotnie otaczał Ślężę, pozostawiając jedynie sam wierzchołek jako nunatak. Pamiątką po tamtych czasach są gołoborza, moreny oraz żyzne gleby lessowe u podnóża. Region ten od dawna był miejscem eksploatacji surowców – wydobywano tu kwarc, chromit, a współcześnie nadal działają kopalnie granitu i magnezytu.

Klimat i warunki atmosferyczne

Wyspowy charakter masywu wpływa na jego odrębność klimatyczną. Szczytowe partie charakteryzują się temperaturami niższymi o ok. 1,5°C w porównaniu do nizin, dłuższą zimą i krótszym latem. Góra stanowi barierę dla mas powietrza, co skutkuje zwiększoną sumą opadów (o 150 mm więcej niż na nizinach), częstszymi burzami, mgłami i silnymi wiatrami. To właśnie od staropolskiego słowa "ślęg", oznaczającego wilgoć i mokrą pogodę, wywodzi się nazwa góry.

Przyroda ożywiona – flora i fauna

Roślinność masywu reprezentuje regiel dolny, choć działalność człowieka wpłynęła na jej skład. Dominują lasy świerkowe, ale licznie występują też dęby, buki, a lokalnie stare jawory. Na Wieżycy zachowały się lipy i jarzęby brekinie. Ciekawostką florystyczną są rośliny związane z podłożem serpentynitowym, w tym unikalne paprocie: zanokcica serpentynowa, klinowata, ciemna i kończysta. Tę ostatnią w Polsce spotkać można jedynie tutaj i w paśmie Góry Sowie. Wśród rzadkich gatunków roślin występują także lilia złotogłów, róża alpejska czy gorysz siny.

Świat zwierzęcy obfituje w bezkręgowce – żyje tu mnóstwo gatunków pająków, motyli i ślimaków. Z ssaków spotkać można sarny, jelenie, dziki, lisy, kuny leśne oraz popielice.

Ochrona przyrody

Walory przyrodnicze Masywu Ślęży są chronione przez system rezerwatów oraz Ślężański Park Krajobrazowy. Już w 1954 roku powołano rezerwat "Góra Ślęża". Kolejne formy ochrony to rezerwaty: "Łąka Sulistrowicka", "Góra Radunia" (chroniący też starożytne wały kultowe), archeologiczny w miejscowości Będkowice oraz geologiczny "Skalna". W 1988 roku utworzono Ślężański Park Krajobrazowy, który spina te obszary w jedną całość.

Historia i dziedzictwo kulturowe

Historia osadnictwa w tym rejonie sięga zamierzchłych czasów. Pierwsze ślady człowieka pochodzą z paleolitu, a stałe osadnictwo rozwinęło się w neolicie. Słynna kultura jordanowska, związana z wydobyciem nefrytu w okolicach miejscowości Jordanów Śląski, utrzymywała kontakty handlowe sięgające aż Azji Mniejszej. W epoce brązu (kultura łużycka) Ślęża stała się centrum kultu solarnego, a Radunia – lunarnego.

Ważny rozdział w historii regionu zapisali Celtowie, którzy przybyli tu w IV w. p.n.e. Rozwinęli metalurgię, garncarstwo i handlowali z Rzymem. Nazwa pobliskiej miejscowości Niemcza może wywodzić się od celtyckiego osadnictwa ("niemych" – obcych). W czasach wczesnopiastowskich Mieszko I włączył Śląsk do Polski, a Ślęża, będąca pogańskim sanktuarium, stała się areną walk podczas reakcji pogańskiej. W późniejszych wiekach tereny te należały do zakonu augustianów, a na szczycie istniał zamek, który w czasie wojen husyckich był bastionem powstańców.

Turystyka

Dziś Masyw Ślęży to popularny cel wycieczek, oferujący gęstą sieć szlaków pieszych i rowerowych, w tym szlaki archeologiczne oznaczone symbolem ślężańskiego niedźwiedzia. Bliskość miast takich jak Świdnica, Bielawa czy Dzierżoniów sprawia, że jest to doskonałe miejsce na weekendowy wypoczynek. Turyści mogą korzystać z bazy noclegowej, schronisk i punktów gastronomicznych, podziwiając jednocześnie unikalne zabytki i przyrodę, np. w miejscowości Złoty Stok czy innych okolicznych atrakcjach.

Mapa z najpopularniejszymi atrakcjami w Masywie Ślęży

Muzeum Ślężańskie im. Stanisława Dunajewskiego

Sobótka

Radunia w Masywie Ślęży (573 m n.p.m.)

Sulistrowiczki

Rezerwat archeologiczny w Będkowicach

Będkowice

Rezerwat przyrody "Góra Ślęża"

Sobótka

Schronisko Dom Turysty PTTK im. Romana Zmorskiego na Ślęży

Sobótka

Ślęża (718 m n.p.m.)

Sobótka

Ślężański Park Krajobrazowy

Sobótka

Studnia Świętego Świerada - Źródło Życia

Sulistrowiczki

Wieża Bismarcka w Janówku (Jańska Góra)

Janówek

Wieża widokowa (Bismarcka) na Wieżycy

Sobótka

Wieża widokowa na Ślęży

Sobótka