Śnieżne Kotły

Śnieżne Kotły (niem. Schneegruben, czes. Sněžné jámy) – kotły polodowcowe w Karkonoszach, zlokalizowane w południowo-zachodniej Polsce. Zjawiskowe formacje stanowią doskonały przykład alpejskiego krajobrazu w tej części Europy, będąc miejscem o wybitnych walorach przyrodniczych, geologicznych oraz turystycznych.

Położenie geograficzne i uwarunkowania terytorialne

Obszar ten znajduje się w zachodniej części gór, na fragmencie zwanym jako Śląski Grzbiet. Kotły umiejscowione są bezpośrednio pomiędzy wzniesieniami: Wielkim Szyszakiem (1509 m n.p.m.) a Łabskim Szczytem (1471 m n.p.m.). Pod względem administracyjnym terytorium to w całości leży w gminie Piechowice, której tereny obejmuje województwo dolnośląskie.

Podział i parametry techniczne kotłów

Kompleks rzeźby terenu składa się z dwóch potężnych cyrków lodowcowych, które są od siebie wyraźnie oddzielone skalistą grzędą:

• Mały Śnieżny Kocioł – znajduje się po stronie zachodniej. Jego głębokość wynosi około 300 m, a pionowe ściany skalne sięgają do 100 m wysokości. Ściany poprzecinane są wieloma żlebami, poniżej których formują się charakterystyczne stożki usypiskowe, czyli piargi. Dno usytuowane jest na wysokości około 1175 m n.p.m.
• Wielki Śnieżny Kocioł – zlokalizowany po stronie wschodniej. Wyróżnia się głębokością wynoszącą blisko 250 m oraz imponującymi ścianami o wysokości do 150 m. Powierzchnia zboczy poprzecinana jest siedmioma głównymi żlebami zakończonymi u wylotu stożkami usypiskowymi. Poziom dna ukształtował się na wysokości około 1245 m n.p.m.

Geneza powstania i geologia obszaru

Powstanie obecnej formy krajobrazu, w tym samych kotłów, wałów i stawków, datuje się na epokę plejstocenu. Prawdopodobnie kluczowe zmiany zaszły w trakcie ostatniego zlodowacenia bałtyckiego. Z geologicznego punktu widzenia otoczenie zbudowane jest z twardego granitu karkonoskiego.

Ogromną ciekawostką geologiczną jest odsłonięta w granitowej ścianie Małego Śnieżnego Kotła żyła (dajka) bazaltu. Utwór ten pochodzi z okresu późnego oligocenu i jest datowany na blisko 26 milionów lat. Szerokość bazaltowej intruzji waha się od 30 do 60 metrów, a jej obserwowana długość wynosi 120 metrów.

Formy polodowcowe i system wodny

W obrębie cyrków oraz na ich przedpolu uformowało się pięć wałów moren czołowych oraz bocznych. Najwyższe z tych formacji sięgają około 15 metrów wysokości, podczas gdy najniżej położone moreny czołowe odnaleźć można na pułapie 860–900 m n.p.m. Ślady wskazują, że maksymalny zasięg prehistorycznego lodowca wynosił około 2000 metrów. Najstarsze, dolne formacje morenowe zostały na przestrzeni lat częściowo rozmyte przez działalność wód. Wolną przestrzeń pomiędzy wałami wypełniają za to potężne głazy moreny dennej.

Na dnie większego kotła oraz na przedpolu mniejszego zlokalizowane są trzy okresowo wysychające jeziorka polodowcowe znane jako Śnieżne Stawki. Uzupełniają one lokalny system hydrologiczny wraz z kilkoma pobliskimi młakami.

Specyfika klimatyczna na dużych wysokościach

Ostrość warunków pogodowych w tym rejonie potwierdzają historyczne pomiary. W latach 1881–1930, na wysokości 1492 m n.p.m. (50°47′N 15°34′E), działała tutaj specjalistyczna stacja meteorologiczna. Zarejestrowane średnie wartości klimatyczne to:

• Średnia roczna temperatura powietrza: +0,5 °C.
• Najzimniejsze miesiące: luty (−7,0 °C) oraz styczeń (−6,9 °C).
• Najcieplejsze miesiące: lipiec (9,1 °C) i sierpień (8,4 °C).
• Średnia roczna suma opadów: 1480 mm.
• Najbardziej wilgotne miesiące: lipiec (171 mm) i sierpień (150 mm).
• Najmniej opadów: kwiecień (93 mm) oraz listopad i grudzień (po 95 mm).

Bogactwo przyrodnicze i ochrona środowiska

Dzięki ekstremalnym warunkom środowiskowym ukształtował się tutaj doskonały przykład krajobrazu alpejskiego. Teren ten już w 1933 roku uzyskał status rezerwatu przyrody, a obecnie w całości wchodzi w strefę ochrony ścisłej jaką zarządza Karkonoski Park Narodowy. Największą bioróżnorodność roślinną całego regionu obserwuje się w rejonie Żlebu Bazaltowego, gdzie specyficzne podłoże niezwykle mocno sprzyja wegetacji rzadkich gatunków.

Unikalne oraz niezwykle rzadkie rośliny występujące w tym rejonie to między innymi:

• Skalnica śnieżna (Saxifraga nivalis) – endemit posiadający tutaj swoje jedyne stanowisko w całej Europie Środkowej.
• Skalnica darniowa bazaltowa (Saxifraga moschata basaltica) – występuje tu bezwzględnie jedyne na świecie stanowisko tego podgatunku.
• Świetlik maleńki (Euphrasia minima) – wyjątkowa roślina rosnąca bezpośrednio na intruzji bazaltowej.
• Rozrzutka alpejska (Woodsia alpina) – paproć mająca tu jedno z zaledwie dwóch stanowisk w Polsce (poza Tatrami).
• Porosty miseczkowate (Rhizocarpon lecanorinum) – najstarsze żywe organizmy w regionie, których wiek określa się na ponad 600 lat.

Bogatą florę uzupełniają takie gatunki jak: sasanka alpejska, pierwiosnek maleńki, wawrzynek wilczełyko, tojad mocny, róża alpejska, modrzyk górski, zimoziół północny (stanowiący relikt epoki lodowcowej), miłosna górska oraz rdest wężownik. Ze świata zwierząt należy natomiast wymienić rzadkie okazy fauny spotykane na tym terenie, takie jak reliktowe ślimaki arktyczne, ptaki z gatunku płochaczy halnych oraz drozdy obrożne.

Historia zagospodarowania i dawna infrastruktura

Pierwsze poważne inwestycje turystyczne w tym miejscu miały miejsce w 1837 roku. Wówczas to hrabia Schaffgotsch ufundował tu schronisko Schneegrubenbaude – był to pierwszy w pełni dedykowany turystyce taki obiekt w tych górach, gdyż na pobliskiej Śnieżce jako baza noclegowa służyła jedynie dawna kaplica. Budynek nad cyrkami, po wielu modernizacjach i przebudowach, funkcjonował aż do maja 1961 roku. Po tym czasie przekształcono go w charakterystyczną radiowo-telewizyjną stację przekaźnikową, która do dzisiaj wznosi się bezpośrednio nad krawędzią. W bliskim sąsiedztwie stacji znajduje się popularna grupa skalna znana jako Czarcia Ambona.

Punkty widokowe i siatka szlaków turystycznych

Górna krawędź uchodzi za wspaniały punkt widokowy o bardzo rozległej panoramie. Doskonale widać stąd Góry Izerskie, oddalone Góry Kaczawskie, zjawiskowe Rudawy Janowickie oraz leżącą w dole Kotlinę Jeleniogórską. Przy dobrej, bezchmurnej pogodzie dostrzec można również masyw Ślęży wybijający się wyraźnie na Przedgórzu Sudeckim.

Przez opisywany obszar poprowadzono kilka kluczowych tras turystycznych:

• Górną krawędzią przechodzi popularny szlak czerwony. Jest to strategiczny fragment trasy jaką stanowi Główny Szlak Sudecki, biegnący ze Szklarskiej Poręby wprost do Karpacza.

• Dnem poprowadzono szlak zielony (znany jako Ścieżka nad Reglami), którym można podążać np. od górnej stacji kolejki na Kopę, przechodząc w okolicach schroniska pod Łabskim Szczytem. Szlak ten mija dno cyrków i wiedzie obok formacji jaką jest Czarny Kocioł Jagniątkowski aż na Przełęcz Karkonoską. Z uwagi na znaczne zagrożenie lawinowe, szlak ten jest regularnie zamykany w całym okresie zimowym, zaś w okresie wiosennym (marzec-kwiecień) jego cześć jest zamykana ze względu na ochronę cietrzewia.

• Po południowej, czeskiej stronie przebiega z kolei szlak żółty, dzięki któremu turyści mogą dojść do schroniska Labská bouda.