Stary cmentarz w Szczawnicy

Stary cmentarz w Szczawnicy, często nazywany przez mieszkańców i historyków Cmentarzem Szalayowskim, to jedno z najbardziej nastrojowych i historycznie doniosłych miejsc na mapie pienińskiego kurortu. Ta zabytkowa nekropolia, choć niewielka rozmiarami, stanowi bezcenny pomnik przeszłości, kryjąc w sobie prochy osób, które ukształtowały dzisiejszy wizerunek uzdrowiska. Usytuowany poniżej ulicy Głównej 1, dokładnie na wprost wylotu ulicy Zdrojowej, cmentarz jest niemym świadkiem rozwoju miasta w XIX wieku, jego wzlotów oraz zmian społecznych, jakie zachodziły w ówczesnej Galicji.

Geneza powstania i rygory sanitarne

Historia tego miejsca jest ściśle powiązana z reformami sanitarnymi wprowadzanymi w Cesarstwie Austriackim pod koniec XVIII wieku. Cmentarz powstał w bezpośrednim wyniku zarządzenia władz austriackich z 1784 roku. Dekret ten, mający na celu poprawę higieny publicznej, wprowadzał zakaz chowania zmarłych na cmentarzach przykościelnych w obrębie zwartej zabudowy, nakazywał ich likwidację oraz obligował gminy do zakładania nowych nekropolii poza obszarami zamieszkanymi. Był to przełomowy moment w podejściu do planowania przestrzennego miast i wsi galicyjskich.

W przypadku miejscowości Szczawnica, realizacja tego zarządzenia zaowocowała otwarciem nowego miejsca pochówku. Pierwsze pogrzeby na tym terenie odbyły się w 1832 roku. Lokalizacja została starannie wybrana – do cmentarza prowadziły charakterystyczne schodki w dół z głównej ulicy, co nadawało miejscu nieco odseparowany, intymny charakter. Cały teren został otoczony solidnym murem z kamienia, który wyznaczał granice sacrum.

Okres funkcjonowania i zamknięcie nekropolii

XIX wiek to czas niezwykle dynamicznego rozwoju uzdrowiska, co bezpośrednio przełożyło się na wzrost liczby mieszkańców oraz przebywających tu kuracjuszy. Szybki rozwój urbanistyczny sprawił, że lokalizacja, która początkowo wydawała się peryferyjna, wkrótce przestała spełniać surowe wymogi cesarskie dotyczące odległości od zabudowań mieszkalnych. Pojemność cmentarza również szybko się wyczerpywała.

Decyzję o konieczności zamknięcia nekropolii podjęto stosunkowo wcześnie, bo już w 1879 roku. Proces ten trwał jednak kilka lat i ostatecznie cmentarz przestał przyjmować nowe pochówki w 1895 roku. Wówczas to rolę głównego miejsca spoczynku przejął nowo otwarty cmentarz parafialny. Obecnie obiekt jest własnością parafii św. Wojciecha Biskupa Męczennika. Ważnym momentem w nowożytnej historii obiektu był rok 2010, kiedy to doszło do podpisania umowy nieodpłatnego użyczenia terenu cmentarza Szalayowskiego między Miastem i Gminą a Parafią. To porozumienie otworzyło drogę do pozyskania funduszy i podjęcia niezbędnych działań konserwatorskich, ratujących niszczejącą substancję zabytkową.

Znaczące pochówki i architektura nagrobna

Spacerując alejkami cmentarza, można zauważyć, że do czasów współczesnych zachowały się jedynie nieliczne nagrobki. Wynika to ze struktury społecznej dawnej wsi – groby chłopskie były zazwyczaj skromnymi mogiłkami ziemnymi z zatkniętymi drewnianymi krzyżami, które pod wpływem warunków atmosferycznych ulegały szybkiej dezintegracji. Przetrwały natomiast pomniki osób zamożniejszych i zasłużonych dla regionu. Prawie wszystkie zachowane nagrobki wykonane są ze szlachetnego piaskowca pińczowskiego. Ich wykonawstwo przypisuje się renomowanym firmom kamieniarskim z miast takich jak Bochnia oraz Nowy Sącz, co świadczy o kunszcie ówczesnych rzemieślników.

Wśród zachowanych mogił na szczególną uwagę zasługują:

• Wawrzyniec Citwic – spoczywa tu pod najstarszym zachowanym na cmentarzu nagrobkiem, datowanym na 1840 rok.
• Franciszek Tomanek (zmarły 14 marca 1878 roku) – postać niezwykle ważna dla historii lecznictwa. Był on dzierżawcą Spółki Zdrojowisk Krajowych w latach 1872–1878. Zarządzał zakładami leczniczymi zlokalizowanymi w miejscu znanym jako Park Dolny, które były wówczas własnością Polskiej Akademii Umiejętności. Prawa dzierżawy odkupił od Władysława Dąmbskiego.
• Paulina Tomanek – żona Franciszka, która wspierała go w prowadzeniu interesów.
• Mieczysław Tomanek – syn Franciszka i Pauliny. Wraz z matką odziedziczył prawa do dzierżawy uzdrowiska po śmierci ojca. Rodzina zarządzała dobrami do 1888 roku, kiedy to sprzedali prawa Józefowi Kołączkowskiemu.
• Jan Zielonka – wieloletni zarządca Górnego Zakładu, dbający o infrastrukturę techniczną zdroju.

Nekropolia była również miejscem ostatniego spoczynku dla wielu kuracjuszy, którzy przybywali tu z nadzieją na odzyskanie zdrowia i tak bardzo "ulubili sobie" te okolice, że postanowili tu spocząć na wieki. Wśród nich znajduje się m.in. Ludwika Rapacka, jedna z fundatorek tutejszego kościoła. Do dziś zachowało się kilkanaście nagrobków gości przybyłych ze wszystkich stron dawnej Rzeczypospolitej: Królestwa Polskiego, Litwy oraz Galicji.

Kaplica pw. Zmartwychwstania Pańskiego

Integralną częścią cmentarza i jego dominantą architektoniczną jest neogotycka kaplica cmentarna pod wezwaniem Zmartwychwstania Pańskiego. Choć z zewnątrz może wydawać się niepozorna, jest to obiekt o ogromnym znaczeniu sentymentalnym i historycznym. Kaplica została ufundowana przez samego twórcę potęgi uzdrowiska – Józefa Szalaya, a jej uroczyste poświęcenie nastąpiło 28 września 1870 roku.

Wnętrze kaplicy kryje w sobie cenne elementy wyposażenia:

• Ołtarz główny z sugestywnym obrazem przedstawiającym Chrystusa Zmartwychwstałego.
• Kartusz herbowy rodu Szalayów, umieszczony artystycznie w lunecie sklepienia, przypominający o arystokratycznych korzeniach fundatora.
• Krypta grobowa – miejsce spoczynku członków rodziny Szalayów. To tutaj złożono również szczątki Awita Szuberta (zmarłego w 1919 roku), słynnego fotografa, który na swoich kliszach uwiecznił piękno Pienin i architekturę kurortu.

Upamiętnienia i tablice historyczne

Kaplica pełni również rolę mauzoleum pamięci narodowej. Na południowej ścianie wewnętrznej znajduje się tablica epitafijna z wymownym tekstem: "Poległym w walkach o wolność w XV-tą rocznicę odzyskania niepodległości". Ciekawostką jest fakt, że tablica ta pierwotnie zdobiła fasadę budynku, a do wnętrza została przeniesiona dopiero w latach 70. XX wieku w celu ochrony przed zniszczeniem.

Kolejnym ważnym elementem jest tablica poświęcona bezpośrednio Józefowi Szalayowi, wmurowana uroczyście na zewnętrznej ścianie w 2002 roku. Inskrypcja została wykonana w dwóch językach: po polsku i po węgiersku, co podkreśla pochodzenie Szalaya. Fundatorem tego upamiętnienia był István Kovács, ówczesny konsul generalny państwa Węgry w mieście Kraków. Projekt plastyczny tablicy jest dziełem wybitnego artysty, profesora Bronisława Chromego.

Proces rewitalizacji zabytku

W ostatnich latach obiekt przeszedł gruntowny proces renowacji, mający na celu przywrócenie mu dawnego blasku. W ramach pierwszego etapu prac, przeprowadzonego w 2013 roku, skupiono się na kwestiach technicznych: wykonano odwodnienie oraz zabezpieczono fundamenty, co było kluczowe dla stabilności budowli. Rok później, w 2014 roku, odnowiono elewację oraz wymieniono poszycie dachowe. Drugi etap, zaplanowany na 2015 rok, obejmował remont wnętrza kaplicy, renowację schodów zewnętrznych oraz wejścia do krypty. Celem tych działań było przywrócenie kaplicy funkcji sakralnych, aby możliwe było odprawianie w niej nabożeństw.