Krzyż na szczycie Bryjarki w Szczawnicy
Krzyż na szczycie Bryjarki w Szczawnicy to jeden z najbardziej rozpoznawalnych symboli górujących nad uzdrowiskiem, stanowiący nieodłączny element krajobrazu Beskidu Sądeckiego. Ten charakterystyczny punkt orientacyjny, widoczny niemal z każdego miejsca w centrum miasta, od ponad wieku przyciąga wzrok kuracjuszy i turystów. Choć sama góra, wznosząca się na wysokość 679 m n.p.m., nie należy do najwyższych szczytów w regionie, jej unikalna budowa geologiczna, bogata historia oraz metalowa konstrukcja na wierzchołku czynią ją miejscem wyjątkowym. Wędrówka na szczyt to podróż przez historię lokalnego pasterstwa, dziewiętnastowiecznego lecznictwa oraz geologicznych osobliwości, które rzadko spotyka się w innych częściach Karpat.
Położenie i charakterystyka geograficzna szczytu
Góra Bryjarka, choć zaliczana do pasma Beskidu Sądeckiego, a ściślej do Pasma Radziejowej, swoim charakterem i lokalizacją silnie oddziałuje na krajobraz, jakim szczyci się Szczawnica. Szczyt ten jest zakończeniem bocznego grzbietu, który biegnie od Dzwonkówki, mijając po drodze Przysłop, Kotelnicę, Cieluszki, Bereśnik oraz Guckę, by ostatecznie opaść stromo na południe. Wzniesienie to góruje około 230 metrów ponad dnem doliny potoku Grajcarek, co sprawia, że mimo niewielkiej wysokości bezwzględnej, wydaje się ono znacznie wyższe i bardziej majestatyczne.
Grzbiet, na którego końcu znajduje się Bryjarka, pełni ważną funkcję hydrologiczną, oddzielając od siebie doliny dwóch potoków: Sopotnickiego Potoku oraz Skotnickiego Potoku wraz z jego dopływem – Czarnym Potokiem. Południowy stok góry, opadający bezpośrednio w stronę zabudowań uzdrowiska, charakteryzuje się znacznym nachyleniem, wynoszącym średnio 25 stopni. Niegdyś teren ten pokrywały pastwiska oraz zarośla olszynowo-leszczynowe, jednak od 1953 roku stok jest planowo zalesiany, co zmieniło jego pierwotny, bardziej surowy wygląd.
Unikalna budowa geologiczna i andezyty
Tym, co wyróżnia Bryjarkę na tle okolicznych wzniesień, jest jej specyficzna budowa geologiczna. W górnej części stromego stoku występują rumowiska skalne zbudowane z rzadkich w Karpatach skał magmowych. Są to jasnoszare andezyty pienińskie, a konkretnie ich odmiana augitowo-amfibolowa. Obecność skał wulkanicznych w tym rejonie od dawna fascynowała badaczy – pierwsze naukowe opisy tych formacji pochodzą już z 1832 roku.
Warto wspomnieć, że w okresie międzywojennym te cenne skały były eksploatowane w kamieniołomie, który obecnie jest już nieczynny. Pozostałością po tych procesach geologicznych są andezytowe gołoborza, które stały się siedliskiem dla interesujących biologicznie zbiorowisk. Na skalnym podłożu rozwinęły się unikalne mchy i porosty kwasolubne, co stanowi gratkę dla przyrodników odwiedzających Pieniny i ich pogranicze.
Historia krzyża na szczycie
Szczyt Bryjarki od połowy XIX wieku pełni funkcję nie tylko punktu widokowego, ale również miejsca kultu religijnego. Historia krzyży stawianych w tym miejscu jest długa i burzliwa, nierozerwalnie związana z losami uzdrowiska. Pierwszy drewniany krzyż stanął na wierzchołku w 1860 roku. Siedem lat później, w 1867 roku, zastąpiono go nową, solidniejszą konstrukcją wykonaną z drewna modrzewiowego. Krzyż ten wpisał się w krajobraz na kilkadziesiąt lat, jednak żywioł okazał się silniejszy.
Podczas gwałtownej burzy w 1902 roku modrzewiowy krzyż uległ złamaniu. Zdecydowano wówczas o postawieniu konstrukcji trwalszej, odpornej na górskie warunki atmosferyczne. Wykonanie nowego, żelaznego krzyża zlecono renomowanej krakowskiej firmie Józefa Góreckiego. Jest to niezwykle istotny fakt historyczny, ponieważ ta sama firma była odpowiedzialna za wykonanie słynnego krzyża na Giewoncie w Tatrach. Dzięki temu Bryjarka posiada "młodszego brata" tatrzańskiego symbolu. Współcześnie metalowa konstrukcja jest nocą efektownie oświetlona, co sprawia, że lewitujący w ciemnościach krzyż jest widoczny z daleka, stanowiąc swoistą latarnię dla mieszkańców i gości.
Etymologia nazwy i dawne określenia
Obecna nazwa szczytu – Bryjarka – ma rodowód pasterski i rolniczy. Pochodzi ona od pól, które dawniej znajdowały się w bezpośrednim sąsiedztwie wierzchołka. W historycznych przekazach funkcjonowała również nazwa "Światkówka", która także wywodziła się od nazewnictwa gruntów ornych. Co ciekawe, badacz Eugeniusz Janota w swoich zapiskach podaje, że pierwotnie wzniesienie to nosiło nazwę "Skałka", co bezpośrednio nawiązywało do jego skalistego, andezytowego charakteru, zanim przyjęły się nazwy związane z gospodarką człowieka.
Turystyka i walory widokowe
Bryjarka od początków istnienia uzdrowiska była popularnym celem wycieczek. Już w XIX wieku doceniano jej walory rekreacyjne. W latach 1897 i 1901 wytyczono na szczyt specjalne ścieżki spacerowe i zamontowano ławki, aby kuracjusze mogli w komforcie delektować się powietrzem i widokami. Tradycja ta przetrwała do dziś – góra nadal jest jednym z ulubionych miejsc spacerowych.
Z wierzchołka roztacza się imponująca panorama. Turyści mogą stąd podziwiać zabudowania miasta Szczawnica z lotu ptaka, a także szeroki widok na Małe Pieniny oraz Pieniny Właściwe. Malowniczość tego miejsca doceniali nie tylko zwykli turyści, ale i artyści – panoramy widokowe z Bryjarki uwieczniał na swoich płótnach między innymi wybitny malarz Jan Nepomucen Głowacki, zwany ojcem polskiego malarstwa krajobrazowego.
