Arsenał w Warszawie

Arsenał w Warszawie, znany również jako Arsenał Królewski, to monumentalny i pełen dramatycznej historii wczesnobarokowy gmach, zlokalizowany przy ulicy Długiej 52. Obecnie ten imponujący budynek na terenie dzisiejszego województwa mazowieckiego pełni zaszczytną funkcję głównej siedziby Państwowego Muzeum Archeologicznego. Jego dzieje nierozerwalnie splotły się z najważniejszymi momentami w historii polskiego narodu, od czasów królewskich magazynów zbrojeniowych, poprzez zrywy powstańcze, aż po brawurowe i krwawe akcje polskiego podziemia w czasie II wojny światowej.

Początki i funkcja królewskiego magazynu broni

Inicjatorem powstania tego wielkiego magazynu uzbrojenia był król Władysław IV, który doskonale rozumiał rosnącą rolę nowożytnej artylerii i broni palnej na europejskich polach bitew. Budowa trwała w latach 1638−1643, a kierowali nią wybitni specjaliści – Paweł Grodzicki oraz Krzysztof Arciszewski. Kompleks stanął w miejscu wcześniejszego przytułku (szpitala) dla weteranów wojskowych, założonego jeszcze za panowania króla Stefana Batorego. Usytuowanie gmachu na ówczesnych obrzeżach miasta, a nie w gęsto zabudowanym centrum jakim dziś jest Warszawa, podyktowane było przede wszystkim względami bezpieczeństwa. Zgromadzono tu ogromne zapasy prochu oraz amunicji, których ewentualny wybuch mógłby wywołać katastrofalny pożar stolicy.

Arsenał wzniesiono jako dwukondygnacyjną budowlę na planie wielkiego, zamkniętego czworoboku o wymiarach 64 na 83 metry, otaczającego rozległy, wewnętrzny dziedziniec. Centralny, północny pawilon połączono z parterowymi, jedenastoarkadowymi galeriami w skrzydłach wschodnim i zachodnim. Największe bramy umieszczono w osiach południowej i północnej, co umożliwiało bezproblemowy transport ciężkich kolubryn i wozów amunicyjnych. Pierwotnie cały kompleks był chroniony ostrokołem i fosą zasilaną przez nieistniejącą już rzekę Nalewkę.

Fot. SalSala jazdy w warszawskim arsenale w 1829 roku.

Burzliwe losy i przebudowy od XVII do XX wieku

Zaledwie kilkanaście lat po wybudowaniu, we wrześniu 1655 roku, wyładowany armatami (ponad 100 sztuk) i ręczną bronią palną Arsenał padł łupem najeźdźców szwedzkich. Kolejny cios nadszedł w 1702 roku, kiedy uderzenie pioruna doprowadziło do potężnego wybuchu prochu, który zniszczył zachodnie skrzydło od strony ulicy Nalewki. Na przestrzeni wieków gmach podlegał wielu gruntownym przebudowom, nad którymi czuwali tak znamienici architekci jak Jan Zygmunt Deybel, Joachim Daniel Jauch, czy później Wilhelm Minter (1822 r.). W 1808 roku książę Józef Poniatowski powołał tutaj Szkołę Artylerii i Saperów Księstwa Warszawskiego, a w 1816 r. obiekt został znacząco rozbudowany.

Fot. Widok zewnętrzny arsenału warszawskiego od ul. Długiej w 1829 roku.

Przełomowym i dramatycznym momentem w dziejach budynku była noc z 29 na 30 listopada 1830 roku, kiedy to zrewoltowany lud stolicy przypuścił szturm na Arsenał. Zdobycie magazynu dostarczyło powstańcom krytycznie potrzebnej broni. Po stłumieniu powstania listopadowego, w latach 1832–1835 wrogie władze rosyjskie z premedytacją zaadaptowały historyczny gmach na ciężkie więzienie karne, w którym zlokalizowano między innymi dom modlitwy dla żydowskich osadzonych. Taki stan rzeczy trwał aż do lat trzydziestych XX wieku.

Fot. "Wzięcie Arsenału" - obraz Marcina Zaleskiego z 1831 roku.

Lata 1935−1938 to czas przywracania obiektowi jego dawnej świetności i pierwotnego układu. Po usunięciu więzienia, gmach zaadaptowano na nowoczesną siedzibę Archiwum Miejskiego Warszawy. To wtedy od strony ul. Nalewki dodano charakterystyczne podcienia z chodnikiem oraz imponujące sgraffito z wizerunkami Władysława IV i marszałka Józefa Piłsudskiego.

Fot. Sgraffito na budynku warszawskiego arsenału z wizerunkami Władysława IV i marszałka Józefa Piłsudskiego w 1938 roku.

Dramat wojny i słynna akcja pod Arsenałem

Budynek poważnie ucierpiał już podczas kampanii wrześniowej w 1939 roku. Jednak najgłośniejszym echem w historii Polski zapisał się dzień 26 marca 1943 roku. To w pobliżu murów tego gmachu harcerze z Grup Szturmowych Szarych Szeregów przeprowadzili brawurową, udaną akcję zbrojną (znaną jako „akcja pod Arsenałem”), w wyniku której odbili z rąk Gestapo ciężko torturowanego harcmistrza Jana Bytnara ps. „Rudy” oraz dwudziestu pięciu innych więźniów politycznych przewożonych na Pawiak.

Wybuch powstania warszawskiego po raz kolejny wpisał gmach w militarną mapę stolicy. 5 sierpnia 1944 roku powstańcy opanowali Arsenał i zaciekle bronili go aż do 23 sierpnia. Niestety, ostrzał i pożary doprowadziły do niemal całkowitego zniszczenia bezcennych zbiorów Archiwum Miejskiego. Dzieła zniszczenia dopełnili sami Niemcy, którzy 4 listopada 1944 roku planowo i mściwie podpalili uszkodzone (w 80%) mury.

Fot. Zniszczony Arsenał w Warszawie (1946)

Odbudowa i współczesność

Zrujnowany gmach odbudowano w latach 1948–1950 według projektu Brunona Zborowskiego. Nie zdecydowano się na odtworzenie podcieni i sgraffito od strony Nalewek, gdyż rolę głównej arterii przejęła wytyczona zaraz po wojnie ulica Andersa. Przed pełnym zagospodarowaniem, w budynku swoje siedziby znalazły tak istotne dla odradzającej się stolicy instytucje jak pierwsza pracownia projektowa warszawskiego metra oraz Biuro Projektów i Studiów Budownictwa Przemysłowego.

Od 1959 roku historyczne mury są bezpiecznym domem dla Państwowego Muzeum Archeologicznego. W 1965 roku zrekonstruowany gmach został oficjalnie wpisany do państwowego rejestru zabytków. Z kolei 31 sierpnia 2006 roku Rada Warszawy, aby uczcić wagę i niezwykłą historię tego obiektu, podjęła jednogłośną uchwałę o zmianie nazwy pobliskiej stacji metra z „Ratusz” na zaszczytne miano „Ratusz Arsenał”.