Upamiętnienie Akcji pod Arsenałem w Warszawie

Upamiętnienie akcji pod Arsenałem w Warszawie ma na celu oddanie hołdu bohaterstwu członków Szarych Szeregów, którzy 26 marca 1943 roku przeprowadzili jedną z najbardziej znanych operacji zbrojnych polskiego podziemia. Zbrojny zryw o kryptonimie „Meksyk II” rozegrał się w rejonie Arsenału, u zbiegu ulic Bielańskiej, Długiej i Nalewki, na terenie, gdzie dziś leży województwo mazowieckie. Warszawa stała się wtedy świadkiem brawurowego ataku na niemiecką więźniarkę. Głównym celem było odbicie podharcmistrza Jana Bytnara pseudonimu „Rudy” oraz ponad dwudziestu innych więźniów przewożonych po brutalnych przesłuchaniach z siedziby Gestapo w alei Szucha na Pawiak.

Geneza i przygotowania do akcji

Dramat rozpoczął się w nocy z 18 na 19 marca 1943 roku, kiedy Gestapo aresztowało dowódcę warszawskich Grup Szturmowych Henryka Ostrowskiego, a w jego mieszkaniu odnalazło notatki z adresem „Rudego”. Jan Bytnar został zatrzymany w swoim mieszkaniu 23 marca. Po przewiezieniu na Pawiak, a następnie na aleję Szucha, poddano go nieludzkim torturom, by wymusić zeznania. Wiadomość o aresztowaniu szybko dotarła do dowództwa Szarych Szeregów. Tadeusz Zawadzki „Zośka” natychmiast opracował plan odbicia przyjaciela. Pierwsza próba, nazwana „Meksyk I”, nie doszła do skutku z powodu braku ostatecznej zgody dowództwa Kedywu. Dopiero 26 marca, po uzyskaniu akceptacji od Jana Kiwerskiego „Lipińskiego”, przystąpiono do realizacji akcji „Meksyk II”. Dowodził nią Stanisław Broniewski „Orsza”, natomiast „Zośka” objął bezpośrednie kierownictwo nad grupą uderzeniową.

Przebieg zbrojnego uderzenia

W działaniach wzięło udział blisko trzydziestu młodych harcerzy podzielonych na grupy ataku i ubezpieczenia. Średnia ich wieku wynosiła 21 lat. Kluczową informację o tym, że skatowany „Rudy” znajduje się w powrotnym transporcie, przekazał telefonicznie z samego gmachu Gestapo Zygmunt Kaczyński „Wesoły”. Około godziny 17:30 nadjechała ciężarówka marki Renault. Na sygnał gwizdka oddział ruszył do ataku. Samochód obrzucono butelkami z benzyną. Mimo początkowych problemów, gdy kierowca więźniarki nie skręcił w planowaną ulicę, atakujący zasypali pojazd gradem kul ze stenów i broni krótkiej. Zaciętą obronę niemieckich konwojentów przełamał bezpośredni szturm poprowadzony przez „Zośkę”. Z otwartej ciężarówki uwolniono 21 więźniów, w tym ciężko rannego „Rudego” oraz Henryka Ostrowskiego.

Tragiczne skutki i losy uczestników

Zwycięstwo okupiono wysoką ceną. W czasie ewakuacji śmiertelne rany odnieśli Maciej Aleksy Dawidowski „Alek” oraz Tadeusz Krzyżewicz „Buzdygan”. W bramie jednej z kamienic przy ulicy Długiej zatrzymany został Hubert Lenk „Hubert”, którego po dwóch dniach bestialsko zakatowano na Pawiaku. Skatowany podczas niemieckich przesłuchań „Rudy” oraz ciężko ranny „Alek” zmarli tego samego dnia, 30 marca 1943 roku. Kilka dni później, 2 kwietnia, odszedł również „Buzdygan”. W odwecie za uwolnienie więźniów hitlerowcy rozstrzelali następnego dnia na dziedzińcu Pawiaka 140 niewinnych osób. Za bohaterską postawę „Alek” jako pierwszy harcerz Szarych Szeregów otrzymał pośmiertnie Krzyż Virtuti Militari V klasy, a wielu innym uczestnikom nadano Krzyże Walecznych.

Pamięć, literatura i adaptacje filmowe

Miejsce starcia upamiętnia tablica umieszczona na budynku Arsenału z inicjatywy krakowskich harcerzy w 1958 roku (zastąpiona nową dekadę później). Z kolei 26 marca 1993 roku przed gmachem u zbiegu ulicy Długiej i Bielańskiej odsłonięto tak zwany Kamień Akcji pod Arsenałem, na którym widnieje harcerska lilijka oraz znak Polski Walczącej. Z okazji sześćdziesiątej rocznicy dodano na nim inskrypcję w hołdzie od weteranów z batalionów „Zośka” i „Parasol”. Pamięć o młodych bohaterach utrwaliła legendarna książka Aleksandra Kamińskiego „Kamienie na szaniec”, oparta na bezpośredniej relacji „Zośki”. Dzieje warszawskich maturzystów zekranizowano w filmach: „Akcja pod Arsenałem” w reżyserii Jana Łomnickiego (1977) oraz „Kamienie na szaniec” Roberta Glińskiego (2014). Od lat hołd tamtym wydarzeniom oddają organizacje harcerskie podczas corocznych rajdów i apeli poległych, a od 2006 roku pobliska stacja warszawskiego metra nosi oficjalną nazwę Ratusz Arsenał.

Źródło: wikipedia.org, gloshistorii.pl