Rezerwat przyrody Olszynka Grochowska
Rezerwat przyrody Olszynka Grochowska to zlokalizowany na obrzeżach polskiej stolicy unikalny leśny obszar chroniony, w którym niezwykła i burzliwa historia narodowa nierozerwalnie przeplata się z dziedzictwem przyrodniczym. Jadąc ruchliwą Trasą Siekierkowską wybiegającą z Warszawy, trudno uwierzyć, że w zgiełku miasta można tak nagle natrafić na wyciszoną plamę zieleni o powierzchni niemal 60 hektarów (otuloną dodatkową strefą o wielkości 111,5 ha). Rezerwat został formalnie powołany do życia decyzją Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego w listopadzie 1983 roku. Obszar ten jest państwową własnością zarządzaną przez stołeczne Lasy Miejskie, a jego nazwa do dziś wywołuje skojarzenia z kartami szkolnych podręczników do historii.
Historyczne znaczenie uroczyska
Dla każdego Polaka hasło „Olszynka Grochowska” to w pierwszej kolejności symboliczna nazwa z czasów zaborów i Powstania Listopadowego. Zanim teren ten stał się chronionym rezerwatem (co w dużej mierze zawdzięcza przedwojennemu Zarządowi Miejskiemu, który wykupił tę ziemię w 1936 roku), stanowił niewielki podmokły lasek osłaniający podejście do Pragi i jedynego w tamtym czasie mostu na Wiśle. To właśnie z tego powodu 25 lutego 1831 roku rozegrała się tutaj jedna z najkrwawszych bitew w polskiej historii.
W całodziennym, nierozstrzygniętym starciu Polacy zaciekle blokowali drogę armii rosyjskiej. Straty obu stron wyniosły około 15 tysięcy zabitych i rannych. Szanując krew przelaną na tym terenie, na południowym skraju uroczyska odsłonięto pomnik poległych w bitwie pod Grochowem powstańców (u zbiegu ulic Szerokiej i Traczy). W jego bezpośrednim sąsiedztwie sukcesywnie rozbudowywana jest tak zwana „Aleja Chwały”, złożona z głazów upamiętniających bohaterów. Co ciekawe, historia wojskowa tego miejsca jest jeszcze głębsza, gdyż można tu odnaleźć również starsze relikty umocnień ziemnych, pochodzące jeszcze z czasów insurekcji kościuszkowskiej.
Bogactwo przyrody i krajobraz
Cel objęcia tego obszaru ochroną, zlokalizowanego w regionie, gdzie leży województwo mazowieckie, miał podłoże zarówno historyczne, jak i krajobrazowe. Zalesianie terenów, rozpoczęte jeszcze przed drugą wojną światową (1936), było intensywnie kontynuowane w latach 1947–1950. Dziś jest to urokliwy las mieszany. Króluje tu majestatyczny dąb szypułkowy z dużą domieszką olszy, jaworu, klonu pospolitego, jesionu wyniosłego oraz lipy drobnolistnej. Na szczególną uwagę zasługuje występowanie bardzo rzadkiego w okolicach stolicy wiązu szypułkowego. W nielicznych miejscach spotkać można siedliska o charakterze borowym, porośnięte sosną i brzozą brodawkowatą.
Obszar dawnego pola bitwy charakteryzuje się dość dużą wilgotnością. Przez rezerwat leniwie przepływa urokliwy Kanał Kawęczyński, który łączy się w tym miejscu z wodami Kanału Rembertowskiego, tworząc unikalny mikroklimat i przyciągając faunę, w tym szczególnie ptactwo i niewielkie ssaki.
Mieszkańcy leśnych ostępów
Pomimo bliskości głośnego, potężnego miasta, dzikie życie kwitnie tutaj na każdym kroku. Do uważnych obserwatorów mogą uśmiechnąć się lisy, zające, łasice czy leśne myszy. Wyjątkowym zjawiskiem są liczne ślady żerowania bobrów (ścięte pnie i charakterystyczne tamy). Z uwagi na ograniczoną wielkość uroczyska, leśnicy zmuszeni są okresowo interweniować, przenosząc cześć bobrowej populacji w okolice wchodzące w skład Kampinoskiego Parku Narodowego, by teren w całości nie zamienił się w zalane rozlewisko.
Z perspektywy ornitologów jest to miejsce tętniące życiem. Rezerwat stanowi dom dla 40 rzadkich, lęgowych gatunków ptaków. Z łatwością można usłyszeć śpiew kosów, drozdów, szpaków czy kowalików. Korony drzew nierzadko patroluje drapieżny jastrząb. Szczególną ozdobą rezerwatu są jednak: barwny dzięcioł zielony, dzięciołek, kulczyk oraz wirtuoz ptasich gniazd – malutki remiz. Nocami między drzewami cicho przemykają sowy.
Zwiedzanie i szlaki turystyczne
Dla mieszkańców pragnących chwili oddechu udostępniono obszar rezerwatu, wyznaczając około 4 kilometry atrakcyjnych, leśnych szlaków dla ruchu pieszego (choć warto pamiętać, że rezerwat jest częściowo poprzecinany trakcją kolejową i liniami wysokiego napięcia, co wymusza zachowanie ostrożności). Ponadto wzdłuż południowej i wschodniej ściany lasu przebiega popularny, 52-kilometrowy Rowerowy Szlak Bitew Warszawskich (ciągnący się od samych Alej Ujazdowskich aż po daleki Radzymin).
Każdego roku w pobliżu rezerwatu – na sąsiednich, Kamionkowskich Błoniach Elekcyjnych – organizowane są niesamowite inscenizacje historyczne, odtwarzające legendarną bitwę z udziałem kilkuset rekonstruktorów, co pozwala na własne oczy ujrzeć odrobinę dawnej wojennej potęgi.
Walka o bezpieczne przejścia i spór z PKP PLK
Choć Rezerwat przyrody Olszynka Grochowska leży w granicach dzielnicy Praga-Południe, ironią losu jest fakt, że jedyne w pełni bezpieczne i legalne wejścia do lasu znajdują się obecnie od strony Rembertowa (osiedla Wygoda). Brak odpowiedniej infrastruktury od strony Grochowa to palący problem, który od lat bulwersuje lokalną społeczność. Sprawa dotyczy przede wszystkim linii kolejowych nr 7 oraz 506 (w ciągu ulicy Podolskiej na Grochowie i Podhalańskiej na osiedlu Wygoda).
Zwyczajowy pieszy szlak komunikacyjny funkcjonuje w tym miejscu od kilku dekad. Jeszcze w latach 60. i 70. XX wieku przejścia pilnował dyżurujący w budce dróżnik, a między torami ułożone były płyty ułatwiające przejazd wózkiem czy rowerem. Około 2015 roku PKP Polskie Linie Kolejowe zlikwidowały płyty, próbując fizycznie wygasić ten ciąg pieszy. Działania te okazały się bezskuteczne – mieszkańcy Grochowa nadal tłumnie korzystają z tego skrótu, by dostać się do rezerwatu, a mieszkańcy Rembertowa, by szybko dotrzeć do ulicy Szaserów, szkół, sklepów i komunikacji miejskiej. Brak zabezpieczeń prowadzi jednak do ogromnego zagrożenia; na przestrzeni lat doszło tu do wielu tragicznych wypadków, w tym śmiertelnych.
Mimo trwającej od około 2022 roku potężnej modernizacji linii kolejowej na odcinku Warszawa Wschodnia – Wawer (inwestycja warta ponad 500 milionów złotych), w planach prac nie uwzględniono budowy bezpiecznych przejść w rejonie Olszynki. PKP PLK tłumaczy to brakiem wcześniejszego zgłoszenia zapotrzebowania przez władze dzielnicy. Jedynym działaniem spółki na tragiczne statystyki policyjne było ustawienie tablic Ostrzegawczych („Czarny punkt kolejowy”) i karanie przechodniów mandatami przez Straż Ochrony Kolei. Co więcej, na modernizowanym, 6-kilometrowym odcinku istnieje tylko jeden oficjalny ciąg pieszy, który wymaga pokonania blisko 20 torów, jest pozbawiony chodników i znacznie wydłuża drogę.
Kwestia budowy bezpiecznych przepraw utknęła w martwym punkcie z powodu biurokracji i polityki. PKP PLK forsuje budowę drogich rozwiązań różnopoziomowych (tuneli lub kładek), jednak nie deklaruje partycypacji w kosztach, zrzucając odpowiedzialność finansową na miasto. Z kolei miejscy specjaliści stanowczo sprzeciwiają się tunelom i kładkom. Wskazują, że takie konstrukcje są nie tylko ekstremalnie drogie w budowie i utrzymaniu, ale mogłyby drastycznie zaburzyć stosunki wodne w rezerwacie oraz wymusić wycinkę drzew. Ponadto tunele generują problemy z bezpieczeństwem po zmroku. Władze miasta opowiadają się za budową nowoczesnych, naziemnych przejść zabezpieczonych automatycznymi zaporami i sygnalizacją świetlną (na wzór tych przy przystanku Warszawa Wola Grzybowska). Niestety, w tle przeciągających się negocjacji wyraźnie zarysowuje się spór polityczny między stroną rządową a samorządową. Dla mieszkańców jednak forma infrastruktury jest drugorzędna – priorytetem pozostaje po prostu zaprzestanie narażania życia pieszych i utworzenie legalnego dostępu do terenów rezerwatu.
Źródło: wikipedia.org, mazowsze.szlaki.pttk.pl, przejscieolszynki.pl/
