Reduta nr 54 "Ordona" w Warszawie
A-1679 z 12.09.2016
Reduty nr 54 "Ordona" w Warszawie broniło 6 września 1831 roku niespełna dwustu polskich żołnierzy podczas rosyjskiego szturmu na stolicę w okresie powstania listopadowego. Dzieło fortyfikacyjne, zlokalizowane na ówczesnym południowym krańcu zachodniego przedpola Warszawy przy dzisiejszej ulicy Na Bateryjce na Ochocie, zostało uwiecznione w poemacie Adama Mickiewicza i wpisane w 2016 roku do rejestru zabytków.
Lokalizacja reduty nr 54 i historia wieloletniej pomyłki
W 1831 roku reduta nr 54 wchodziła w skład pierwszej linii zachodnich umocnień stolicy i osłaniała z lewej strony, z odległości około 2 kilometrów, główne dzieło obronne tego odcinka – szaniec wolski nr 56. Współcześnie relikty szańca znajdują się w bezpośrednim sąsiedztwie ronda Zesłańców Syberyjskich (wzniesienie po południowo-zachodniej stronie ronda), pomiędzy ulicą Na Bateryjce, aleją Bohaterów Września, Alejami Jerozolimskimi oraz centrum handlowym Blue City.
Północna część obszaru zajmowanego niegdyś przez fortyfikację została bezpowrotnie zniszczona podczas budowy Alei Jerozolimskich, których pas drogowy przebiega kilka metrów poniżej dawnego poziomu terenu i sięga połowy szerokości trasy. Na przedpolu reduty biegnie ulica Kurhan, której nazwa pochodzi najprawdopodobniej od miejsca pierwszego, doraźnego pochówku poległych żołnierzy, usypanego przez okoliczną ludność.
![]()
Rys. Usytuowanie Reduty Ordona na aktualnym planie Warszawy, źródło rcin.org.pl, Dorota Siwicka, IBL PAN.
Przez dziesięciolecia tradycja błędnie umiejscawiała obiekt około kilometra dalej na północ, na Woli przy skrzyżowaniu ulic Mszczonowskiej i Włochowskiej. W rzeczywistości w tamtym punkcie znajdowała się nieobsadzona przez polskie wojsko reduta nr 55:
- Carski obelisk „Zdobywców Warszawy”: W 1841 roku (według części źródeł w 1847 roku) władze rosyjskie postawiły około 500 metrów dalej w stronę centrum (52°12′57,3001″N 20°57′23,1102″E) 11-metrowy pomnik zwycięstwa nad powstaniem listopadowym, celowo widoczny z okien pociągów Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej.
- Przedwojenny monument na Woli: 28 listopada 1937 roku, w przeddzień rocznicy wybuchu powstania listopadowego, w miejscu dawnego obelisku na Woli odsłonięto Pomnik Reduty Ordona na Woli w Warszawie – zwieńczony krzyżem kamień na późniejszym cokole z inskrypcją: „Tu dnia 6 września roku 1831 w walce z przemocą moskiewską została wysadzona w powietrze Reduta Ordona. Obrońcom Ojczyzny cześć!”. Pomyłka ta utrwaliła się także w nazwach centrum handlowego Atrium Reduta oraz przystanku Warszawskiej Kolei Dojazdowej Warszawa Reduta Ordona.
- Społeczne upamiętnienie przy ulicy Na Bateryjce: Na właściwym terenie reduty nr 54 Stowarzyszenie Reduta Ordona ustawiło symboliczny grób żołnierzy polskich i rosyjskich oraz tablicę z wersami wiersza Adama Mickiewicza: „…Tylko czarna bryła / Ziemi niekształtnej leży – rozjemcza mogiła. / Tu i ci, co bronili, – i ci, co się wdarli, / Pierwszy raz pokój szczery i wieczny zawarli. / …Tu zagrzebane tylu set ciała, imiona…”.
Przebieg obrony i eksplozja prochowni 6 września 1831 roku
Fortyfikacja należała do najlepiej przygotowanych i obwarowanych dzieł obronnych Warszawy – miała prawdopodobnie kształt sześcioboku otoczonego fosą, przystosowanego do obrony okrężnej, o wielkości około 200 metrów. Mimo to obsada liczyła jedynie jedną trzecią przewidzianego stanu, czyli maksymalnie około 200 żołnierzy, co stało się jedną z głównych przyczyn szybkiego zdobycia szańca.
Wbrew literackiej wizji Adama Mickiewicza redutą nr 54 nie dowodził podporucznik Julian (Juliusz) Konstanty Ordon, lecz major Ignacy Dobrzelewski. Ordon – odznaczony Krzyżem Virtuti Militari i awansowany na stopień oficerski po bitwie pod miastem Ostrołęka – sprawował wyłącznie komendę nad artylerią szańca. Załogę tworzyły dwie kompanie 1. pułku strzelców pieszych (1. dywizja piechoty), 43 artylerzystów, sześć przestarzałych austriackich i pruskich dział wałowych o niewielkiej skuteczności oraz jedna hakownica.
Szturm wojsk generała Jafimowa i trzy teorie wybuchu
Rosyjskie natarcie na redutę rozpoczęło się 6 września 1831 roku około godziny 6:00 rano pod dowództwem generała Jafimowa. Przez około dwie godziny obrońcy znajdowali się pod silnym ostrzałem artyleryjskim, co wywołało głęboki wstrząs wśród załogi – podczas walki nie użyto granatów ręcznych, prowadząc jedynie mało skuteczny ogień karabinowy zza wału. Gdy Rosjanie wdarli się do wnętrza umocnień, polscy żołnierze nie zdołali się wycofać, a w jednym z dwóch magazynów amunicji nastąpiła potężna eksplozja.
Badacze wskazują trzy prawdopodobne przyczyny wybuchu składu prochu:
- Przypadkowe zaprószenie ognia: Nieumyślne podpalenie amunicji przez polskich żołnierzy podczas chaotycznego odwrotu.
- Rozkaz zniszczenia magazynu: Celowe wysadzenie składu przez artylerzystów na polecenie podporucznika Ordona w chwili opuszczania szańca.
- Strzał rosyjskiego żołnierza: Oddanie strzału w kierunku polskiego oficera artylerii, który schronił się w magazynie i odmówił poddania się.
W samej eksplozji zginęła większość polskich obrońców oraz około 100 Rosjan. Całkowite straty rosyjskie podczas walk o redutę wyniosły około 600 żołnierzy – polegli dwaj rosyjscy pułkownicy oraz dowodzący szturmem generał Jafimow, a generał Fiodor Geismar zmarł wskutek odniesionych ran.
Julian Konstanty Ordon – legenda literacka i prawdziwa biografia
Sławę dziełu nr 54 zapewnił poemat Adama Mickiewicza „Reduta Ordona – opowiadanie adiutanta”, napisany na podstawie relacji naocznego świadka walk Stefana Garczyńskiego. Wbrew poetyckiej wizji podporucznik Julian Konstanty Ordon nie zginął w wybuchu prochowni – odniósł jedynie poparzenia i po upadku powstania listopadowego udał się na emigrację.
Na obczyźnie Ordon brał udział w powstaniu węgierskim w 1848 roku, w wojnie krymskiej oraz w wyprawie sycylijskiej Giuseppe Garibaldiego. W 1855 roku spotkał się osobiście z Adamem Mickiewiczem podczas wizyty poety w polskich oddziałach w Bułgarii, witając go słowami: „Jestem Ordon, którego Pan na tamten świat wyprawił”. Zmarł śmiercią samobójczą w wieku 77 lat, a jego grobowiec znajduje się na cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie.
Badania archeologiczne na reducie nr 54 i odkrycie mogił żołnierskich
Choć prawidłowe położenie reduty przy ulicy Na Bateryjce wynikało z planu umocnień Warszawy z 1831 roku oraz rosyjskich map dołączonych do oficjalnego raportu generała Iwana Paskiewicza, ostatecznego dowodu dostarczyły badania archeologiczne rozpoczęte 28 października 2010 roku. Wcześniej, w latach 2005–2008, teren był niszczony przez nielegalne, amatorskie poszukiwania militariów.
Wykopaliska prowadziła instytucja Państwowe Muzeum Archeologiczne w Warszawie pod kierunkiem Witolda Migala wraz z Mazowieckim Stowarzyszeniem Historycznym Exploratorzy.pl (prezes Robert Wit Wyrostkiewicz) oraz przy konsultacji historyka wojskowości profesora Tomasza Strzeżka z Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie. W 2013 roku w dawnym leju po pocisku lub wilczym dole odkryto zbiorową mogiłę ze szczątkami sześciu żołnierzy, a także kartacze, kule karabinowe, fragmenty granatów, elementy broni palnej oraz rosyjski tasak.
Numery na odnalezionych guzikach mundurowych pozwoliły ustalić jednostki uczestniczące w bitwie:
- Formacja polska: 1. pułk strzelców pieszych Królestwa Polskiego.
- Jednostki rosyjskie: 11. pułk jegrów, biełozierski pułk piechoty, ołonecki pułk piechoty, 22. wołogodzki pułk piechoty, aleksopolski pułk piechoty oraz syberyjski pułk grenadierów.
W sąsiedztwie reduty wzniesiono Ośrodek Kultury Muzułmańskiej z meczetem Ligi Muzułmańskiej, co wywołało dyskusje społeczne dotyczące ochrony pola bitwy i miejsca spoczynku poległych, zakończone objęciem terenu ochroną konserwatorską w 2016 roku.
Obrona rejonu reduty we wrześniu 1939 roku i okoliczne miejsca pamięci
Teren dawnego szańca ponownie stał się areną walk w trakcie kampanii wrześniowej w 1939 roku jako punkt oporu 8. kompanii 40. pułku piechoty broniącej stolicy. 9 września 1939 roku w rejonie ulicy Wolskiej i Reduty Ordona polscy żołnierze rozbili niemiecką kolumnę czołgów oraz pojazdów piechoty.
Zwiedzając okolice Ochoty i Woli w pobliżu stacji Dworzec Warszawa Zachodnia, warto odwiedzić także inne sąsiednie miejsca pamięci:
- Pomnik załogi bombowca Liberator EW264: Stojący przy wschodniej części reduty, obok ronda Zesłańców Syberyjskich, granitowy monument z tablicą ku czci lotników Brytyjskich Królewskich Sił Powietrznych pod dowództwem chorążego Murraya A. Baxtera, poległych 15 sierpnia 1944 roku podczas lotu ze wsparciem dla powstańczej Warszawy.
- Okoliczne upamiętnienia w Warszawie: Na terenie miasta znajdują się również Płyta upamiętniająca Konstantego Juliana Ordona w Warszawie, Pomnik Reduty Kaliskiej w Warszawie, Tablica upamiętniajaca Redutę Wawelską w Warszawie, Pomnik Barykada Września oraz Muzeum Woli.
Źródło: wikipedia.org, mazowsze.szlaki.pttk.pl, histmag.org, polska-org.pl


