Pozycja "Węgierska Górka" - Fort "Wąwóz"

Fort Wąwóz to historyczny schron bojowy położony na wzniesieniu Bukowina (510 m n.p.m.), który dumnie góruje nad strategiczną drogą łączącą miejscowości Węgierska Górka oraz Żabnica w województwie śląskim. Obiekt ten stanowił jeden z najważniejszych punktów polskiego oporu podczas tragicznej kampanii wrześniowej w 1939 roku. Zbudowany z myślą o osłonie doliny, ostrzeliwaniu wroga i wsparciu ogniowym sąsiednich stanowisk, przeszedł do historii dzięki męstwu i nieustępliwości swojej załogi.

Charakterystyka i budowa schronu

Obiekt został zaprojektowany jako potężny, jednokondygnacyjny schron dla armaty przeciwpancernej oraz broni maszynowej o wysokiej klasie odporności D. Architektura wnętrza była ściśle dopasowana do potrzeb prowadzenia ciągłego ognia. Przestrzeń podzielono na cztery izby bojowe, z których jedna służyła do obsługi armaty ppanc., a trzy pozostałe zarezerwowano dla ckm-ów. Szyb kopuły pancernej został oddzielony od głównego pomieszczenia bojowego wewnętrzną śluzą gazoszczelną. Oprócz tego we wnętrzu znalazły się: korytarz, izba dowódcy, izba załogi, izba łączności oraz toaleta. Bardzo rozbudowana była także część techniczna, w skład której wchodziły maszynownia, izba filtra przeciwkurzowego i akumulatornia wyposażona w specjalne wyjście awaryjne.

Mimo świetnego projektu, schron do wybuchu wojny nie został ukończony. Z relacji jednego z obrońców, kpr. Izydora Midora, wynika, że w momencie obsadzenia fortu obiekt otaczało jeszcze wysokie ogrodzenie z desek. Żołnierze od razu musieli przystąpić do jego rozbiórki i zdemontowania drewnianych szalunków budowlanych. Wewnątrz brakowało prądu, bieżącej wody i sprawnej łączności. Największym mankamentem był jednak brak głównej kopuły pancernej, którą żołnierze zmuszeni byli zastąpić doraźnym ułożeniem worków z piaskiem na szczycie szybu.

Uzbrojenie i skład personalny załogi

Siła ognia obiektu opierała się na nowoczesnym, przedwojennym sprzęcie. Zgodnie z planami taktycznymi obrońcy dysponowali solidnym arsenałem:

• Jednym działkiem przeciwpancernym 37 mm Bofors wz. 38.
• Czterema ciężkimi karabinami maszynowymi (ckm) wz. 30.
• Jednym ręcznym karabinem maszynowym (rkm) wz. 28.
• Trzema wyrzutniami rakiet oświetlających oraz zrzutnią granatów.
• Dwoma stanowiskami do łączności optycznej.

Rys. Przekrój fortu Wąwóz, oprac. Piotr Suchanek.

Kąty ostrzału zostały precyzyjnie wymierzone. Działko 37 mm oraz jeden z ckm-ów osłaniały sąsiedni fort Wędrowiec, a ogień z dwóch pozostałych karabinów zabezpieczał podejście od strony wsi Żabnica. Przed niemiecką agresją obiekt obsadził 151 batalion forteczny, który wchodził w skład ugrupowania kpt. Tadeusza Semika. Dowódcą placówki mianowano ppor. rez. Czesława Chludzińskiego, któremu asystował nieznany z nazwiska sierżant. Trzon załogi stanowiło 4 podoficerów i 13 szeregowych. Na podstawie powojennych źródeł zidentyfikowano wielu z nich. Walczyli tam m.in.: plut. Władysław Sierakowski, plut. Józef Sprycha, kpr. Izydor Midor, kpr. Edward Pawłowski, st. szer. Bronisław Fijak, st. szer. Józef Polak, st. szer. Leon Wąsik oraz szeregowi Franciszek Bednarz, Czesław Ciosek, Aleksander Cieślak, Tadeusz Furtak, Józef Kaczmarczyk i Tadeusz Siwek.

Przebieg walk obronnych we wrześniu 1939 roku

Poważne starcia rozpoczęły się w sobotę 2 września, kiedy niemiecka artyleria uderzyła na polskie pozycje od strony góry Prusów oraz od strony sąsiedniej miejscowości Milówka. Załoga stawiała zdecydowany opór przez cały dzień. Warunki wewnątrz były niezwykle ciężkie – świeży beton wiązał, emitując ogromne ciepło, a w ciasnych korytarzach gromadził się gęsty dym z wystrzelonej amunicji. Zacięta wymiana ognia trwała do wieczora. Noc upłynęła spokojniej, co pozwoliło polskim żołnierzom na chociaż częściowe przewietrzenie schronu.

Prawdziwe piekło rozpętało się 3 września od wczesnych godzin rannych. Silny zmasowany ogień artylerii trwał aż do popołudnia, a niemiecka piechota stopniowo zbliżała się do murów, wychodząc ostatecznie poza bezpieczny zasięg rażenia polskich karabinów maszynowych. Nieprzyjacielscy saperzy, wykorzystując martwe pola ostrzału, wywiercili dziury w betonie i zdetonowali ładunki wybuchowe, jednak ich moc okazała się niewystarczająca do przerwania ścian. W ferworze walk uszkodzono działko przeciwpancerne, a obsługujący je żołnierz odniósł rany. Kiedy popołudniu poddało się dowództwo w punkcie "Wędrowiec", placówka ppor. Chludzińskiego walczyła całkowicie osamotniona. Dowódca, widząc beznadziejność sytuacji, zdecydował się na wymarsz dopiero pod osłoną ciemności. Wieczorem wypłacił żołnierzom należny żołd, podziękował za wybitną postawę i dał wolną rękę w podejmowaniu decyzji o własnym losie, samemu planując przedarcie się przez Słowację na Węgry. Obrońcy, jako ostatni punkt oporu na tym odcinku, bezpiecznie wycofali się w nocy z 3 na 4 września, nigdy nie oddając fortu szturmem.

Powojenne losy i dewastacja zabytku

Zrujnowany stan, w jakim budowla znajduje się obecnie, to efekt działań niemieckich pionierów. W październiku 1939 roku wojska okupacyjne zdetonowały wewnątrz schronu miny usunięte z okolicznych pól. Potężna eksplozja doszczętnie rozsadziła zachodnią część konstrukcji, obracając w pył izby bojowe armaty oraz ckm. W kolejnych miesiącach okupanci zdemontowali resztę cennego wyposażenia, w tym drzwi gazoszczelne i pancerne zamknięcia.

Po II wojnie światowej wejście i strzelnice prowizorycznie zamurowano i zabezpieczono. Miejsce to służyło przez pewien czas jako podręczny magazyn materiałów wybuchowych wykorzystywanych w pobliskim kamieniołomie. Dzisiaj niszczejący zabytek jest nieużytkowany, a jego środek pozostaje zagruzowany. Niemniej, stanowi on ważny punkt dla miłośników historii, którzy eksplorując również niedaleki fort Wyrwidąb oddalony o ok. 500 metrów, mogą poznać realia kampanii wrześniowej w Beskidach.

Dojazd i trasa piesza

Odnalezienie obiektu w terenie nie jest trudne, lecz wymaga krótkiego spaceru. W centrum Węgierskiej Górki należy wjechać w ulicę Zieloną, kierując się na przygraniczny Zwardoń. Następnie należy skręcić w ulicę Obrońców Węgierskiej Górki (w stronę Żabnicy). Po około 700 metrach w płaskim terenie zauważymy po prawej stronie muzeum mieszczące się w forcie dowódcy. Po przejechaniu kolejnych 500 metrów, tuż przed przystankiem autobusowym PKS, w lewo odbija wąska uliczka biegnącą pod górkę. Idąc tą drogą przez około 200–300 metrów, dotrzemy do mało widocznej ścieżki po prawej stronie. Spacer nią to zaledwie 150 metrów – na jej końcu wyłonią się w całości historyczne mury zasłużonego w boju punktu oporu.

Panorama 360^o przy forcie "Wówóz" z Pozycji Węgierska Górka

Źródło: Suchanek S., "Forty Węgierskiej Górki", Węgierska Górka 2009; wikipedia.org