Pozycja "Węgierska Górka" - Fort "Włóczęga"

Fort Włóczęga to jeden z polskich schronów bojowych zbudowanych w 1939 roku na terenie Węgierskiej Górki. Obiekt uczestniczył w walkach z niemieckimi oddziałami podczas kampanii wrześniowej, a jego załoga pod dowództwem podporucznika Mariana Małkowskiego broniła się do rana 3 września 1939 roku. Dziś schron jest częściowo ukryty pod budynkiem mieszkalnym i znajduje się na prywatnej posesji, dlatego nie jest udostępniony do zwiedzania. Mimo to pozostaje ważnym elementem historii lokalnych fortyfikacji, znanych jako Westerplatte południa.

Gdzie znajduje się Fort Włóczęga?

Fort Włóczęga znajduje się na lewym brzegu Soły, na wschodnich zboczach góry Glinne. Został wybudowany około 100 metrów na południe od Fortu Waligóra, z którym przed wybuchem wojny łączył go system okopów. Położenie schronu wynikało z założeń obronnych całego punktu oporu "Węgierska Górka". Jego zadaniem było wspieranie ogniem polskich oddziałów i utrudnianie przeciwnikowi przedostania się w głąb doliny Soły.

Fort stanowił część większego systemu umocnień przygotowanych w 1939 roku do obrony południowej granicy Polski. W okolicy powstały również schrony Wędrowiec, Wąwóz i Wyrwidąb. Ich rozmieszczenie miało umożliwiać wzajemne wspieranie stanowisk oraz utrudniać niemieckim wojskom przełamanie polskiej obrony.

Jak wyglądał schron bojowy Włóczęga?

Fort Włóczęga to jednokondygnacyjny schron bojowy o odporności D, przeznaczony do prowadzenia walki przy użyciu działka przeciwpancernego i broni maszynowej. Konstrukcję zaprojektowano tak, aby chroniła żołnierzy przed ostrzałem i pozwalała prowadzić ogień z osłoniętych stanowisk.

Rys. Przekrój Fortu Włóczęga, oprac. Piotr Suchanek.

Wnętrze obiektu było rozbudowane i obejmowało część bojową, pomieszczenia załogi oraz zaplecze techniczne. Znajdowały się w nim między innymi:

• Dwie izby bojowe przeznaczone dla działka przeciwpancernego i ciężkiego karabinu maszynowego.
• Szyb przewidziany pod kopułę pancerną, której ostatecznie nie zamontowano.
• Izby załogi, izba dowódcy i pomieszczenia socjalne.
• Śluzy powietrzne oraz załamany przedsionek wejściowy.
• Akumulatornia z wyjściem awaryjnym, pomieszczenie filtra przeciwpyłowego i maszynownia.

Brak kopuły pancernej był jednym z następstw niedokończonych prac fortyfikacyjnych. Przed rozpoczęciem walk miejsce przewidziane pod jej montaż zabezpieczono workami z piaskiem. Załoga musiała przygotować obiekt do obrony w krótkim czasie, wykorzystując dostępne wyposażenie i środki.

Uzbrojenie Fortu Włóczęga

Podstawą siły ognia schronu było działko przeciwpancerne Bofors kalibru 37 mm oraz karabiny maszynowe. Uzbrojenie pozwalało zwalczać cele opancerzone, prowadzić ogień do piechoty przeciwnika i zabezpieczać podejścia do umocnienia.

Według dostępnych opisów historycznych wyposażenie obejmowało:

• Jedno działko przeciwpancerne Bofors kalibru 37 mm.
• Dwa ciężkie karabiny maszynowe wz. 30 Browning.
• Jeden ręczny karabin maszynowy wz. 28.
• Dwie wyrzutnie rakiet oświetlających.
• Jedną zrzutnię granatów ręcznych.
• Dwa stanowiska do łączności optycznej.

Ważną funkcję pełniły również wewnętrzne strzelnice służące do obrony wejścia oraz wyjście zapasowe. W połączeniu z podziałem wnętrza na część bojową i techniczną rozwiązania te miały zwiększać szanse załogi na utrzymanie stanowiska podczas ataku.

Kto dowodził załogą Fortu Włóczęga?

Dowódcą schronu był podporucznik rezerwy Marian Małkowski. Załoga liczyła 17 żołnierzy: jednego oficera, trzech podoficerów i trzynastu szeregowych. Jej zadaniem była obsługa uzbrojenia, obrona wejścia, utrzymywanie łączności oraz prowadzenie ognia zgodnie z założeniami obrony Węgierskiej Górki.

Wśród członków załogi wymieniani są między innymi:

• Ppor. Marian Małkowski – dowódca schronu.
• Kpr. Franciszek Tomaszek – zastępca dowódcy.
• Kpr. Bolesław Wiśniewski.
• Kpr. Jan Siwy.
• St. strz. Jan Sprycha.
• Strz. Wacław Kliszcz.
• Strz. Bolesław Zieliński.
• Strz. Antoni Michalski.
• Strz. Jan Tlałka.
• Strz. Jan Ścirka.
• Strz. Alojzy Nosalik.
• Strz. Jan Włodarczyk.
• Strz. Edmund Staruch.

Nie wszystkie nazwiska pozostałych żołnierzy udało się ustalić. W opracowaniach historycznych można spotkać różnice w zapisie nazwisk i stopni wojskowych, dlatego listę załogi należy traktować jako zestawienie osób wymienianych w dostępnych materiałach.

Walki o Fort Włóczęga we wrześniu 1939 roku

Przygotowania do obrony rozpoczęto pod koniec sierpnia 1939 roku. Żołnierze usuwali ogrodzenie otaczające plac budowy, obsypywali ziemią ścianę czołową i układali worki z piaskiem na stropie w miejscu niezamontowanej kopuły pancernej. 1 września dostarczono amunicję, w tym pociski do działka przeciwpancernego oraz granaty ręczne.

2 września Fort Włóczęga uczestniczył w walkach przeciwko niemieckim oddziałom, wspierając działania polskich żołnierzy, w tym pododdziałów batalionu Korpusu Ochrony Pogranicza Berezwecz. W godzinach wieczornych schron pozostał na stanowisku bez wsparcia sąsiednich pozycji. Do jego załogi nie dotarł rozkaz wycofania się, dlatego żołnierze kontynuowali walkę.

Obrona trwała przez całą noc z 2 na 3 września. W schronie pojawiły się trudne warunki: do wnętrza dostawała się woda gruntowa, a oświetlenie zapewniały jedynie lampy i latarki. Z czasem walka odbywała się w ciemnościach, co utrudniało obsługę uzbrojenia i komunikację między stanowiskami.

Kapitulacja 3 września 1939 roku

Nad ranem 3 września Niemcy nasilili atak. Schron ostrzeliwano z bliskiej odległości, a niemieccy saperzy wykorzystali brak kopuły pancernej, wrzucając w przygotowany pod nią otwór wiązki granatów i ładunki wybuchowe. Załoga, pozbawiona możliwości dalszego skutecznego prowadzenia obrony, skapitulowała około godziny 8.30.

Upadek Fortu Włóczęga miał znaczenie również dla sąsiednich stanowisk. Obrońcy stracili możliwość ostrzeliwania części przedpola, co pogorszyło sytuację załogi Fortu Wędrowiec, dowodzonego przez kapitana Tadeusza Semika. Walki o Węgierską Górkę pokazały zarówno znaczenie przygotowanych umocnień, jak i konsekwencje odcięcia pojedynczych schronów od wsparcia sąsiednich pozycji.

Wydarzenia po kapitulacji miały tragiczny przebieg. Według relacji historycznych szeregowy Edmund Staruch, który wcześniej namawiał żołnierzy do poddania się i został za to zatrzymany, po opuszczeniu schronu zastrzelił pilnującego go kaprala Bolesława Wiśniewskiego. Zdarzenie to stanowi jeden z dramatycznych epizodów związanych z obroną obiektu.

Co stało się z Fortem Włóczęga po wojnie?

Podczas niemieckiej okupacji schron został wykorzystany przy realizacji filmu propagandowego. W trakcie kręcenia zdjęć ściana ze strzelnicami była ostrzeliwana z niewielkiej odległości, co doprowadziło do poważniejszych uszkodzeń. Po zakończeniu prac zdemontowano uzbrojenie oraz wyposażenie obiektu.

W latach 50. XX wieku teren przekazano obecnemu właścicielowi, a pod koniec tej dekady lub w kolejnych latach nad schronem powstał dom mieszkalny. Budynek zajmuje strop fortyfikacji, a widoczne elementy fundamentów są częścią pierwotnej konstrukcji. W rezultacie Fort Włóczęga nie zachował się jako samodzielny, wolnostojący obiekt dostępny dla turystów.

Fot. Dom mieszkalny zbudowany na Forcie Włóczęga w latach 50-tych XX wieku.

Los schronu jest przykładem tego, jak po wojnie część fortyfikacji została zaadaptowana do innych funkcji, a niektóre obiekty włączono w zabudowę mieszkalną. Choć z zewnątrz trudno zobaczyć pełny układ umocnienia, jego historia nadal jest opisywana w materiałach dotyczących obrony Węgierskiej Górki.

Czy można zwiedzać Fort Włóczęga?

Fort Włóczęga nie jest udostępniony do zwiedzania, ponieważ nad jego stropem znajduje się dom mieszkalny, a obiekt leży na prywatnej posesji. Nie należy wchodzić na teren nieruchomości ani próbować dostać się do wnętrza schronu. Możliwości obejrzenia obiektu z zewnątrz są mocno ograniczone przez zabudowę i ukształtowanie terenu.

Informacje o szlaku schronów bojowych i pozostałych dostępnych obiektach można znaleźć na stronie Ośrodka Promocji Gminy Węgierska Górka. Warto połączyć poznawanie historii Fortu Włóczęga z wizytą w innych miejscach związanych z obroną z września 1939 roku, zwłaszcza w schronie Wędrowiec, w którym mieści się izba pamięci.

Fort Włóczęga na szlaku fortyfikacji Węgierskiej Górki

Fort Włóczęga jest ważnym elementem pozycji Węgierska Górka, czyli systemu umocnień przygotowanych do obrony południowej granicy Polski. Choć obecnie nie można go zwiedzać od środka, jego historia pokazuje, jak wyglądała walka załogi odciętej od pozostałych stanowisk i zmuszonej do obrony w bardzo trudnych warunkach.

Zwiedzając okolicę, warto poznać także historię Fortu Waligóra oraz pozostałych schronów bojowych. Razem tworzą one ważny zespół zabytków wojskowości i przypominają o wydarzeniach z początku kampanii wrześniowej. Fort Włóczęga pozostaje szczególnym świadectwem odwagi jego załogi oraz trudnych decyzji podejmowanych przez polskich żołnierzy we wrześniu 1939 roku.