Pomnik Obrońców Białegostoku 1939 r.
Pomnik Obrońców Białegostoku 1939 r. to niezwykle ważne miejsce pamięci narodowej, które usytuowane jest przy alei Jana Pawła II w mieście Białystok. Ten unikalny obiekt, znajdujący się na terenie województwa podlaskiego, upamiętnia bohaterski opór oraz dramatyczną obronę miasta, jaka miała miejsce we wrześniu 1939 roku. Pierwotnie monument został zrealizowany w 1973 roku w formie swoistego pomnika przyrody, co nadawało mu wyjątkowy, wysoce symboliczny charakter w skali całego kraju.
Historia powstania i pierwotna forma pomnika
Inicjatorem stworzenia tego miejsca był Antoni Malecki, jeden z bezpośrednich uczestników i obrońców miasta z 1939 roku. Obiekt ulokowano na niewielkim wzniesieniu w rejonie osiedla Wysoki Stoczek, dokładnie w miejscu, które było stanowiskiem obronnym żołnierzy 42 pułku piechoty walczących pod dowództwem podpułkownika Zygmunta Szafranowskiego. Bohaterscy obrońcy zdołali w tym miejscu odeprzeć aż cztery zmasowane ataki wojsk niemieckich. Pierwotna koncepcja zakładała wykorzystanie autentycznych drzew rosnących przy trasie do Warszawy, które były niemymi świadkami wojennych dramatów. Odpowiednio wkomponowane, okorowane pnie topoli i wierzb tworzyły przejmującą scenografię, jednak z czasem naturalna erozja oraz akty wandalizmu doprowadziły do znacznego zniszczenia tej wyjątkowej kompozycji przestrzennej.
Pierwsza rekonstrukcja w latach osiemdziesiątych
W latach 1988–1989 podjęto ostateczną decyzję o gruntownej rekonstrukcji niszczejącego założenia. Nowe elementy kompozycyjne w postaci jedenastu drzew zostały pieczołowicie wykonane z blachy miedzianej, zachowując całkowicie pierwotną skalę oraz wielkość naturalnych pni. Uroczyste odsłonięcie odnowionego kompleksu miało miejsce dokładnie 1 września 1989 roku, w okrągłą, pięćdziesiątą rocznicę wybuchu drugiej wojny światowej. Teren zyskał wówczas eleganckie alejki wyłożone kostką granitową oraz nowe tablice i napisy odlane z brązu, które szczegółowo informowały o poszczególnych jednostkach wojskowych biorących udział we wrześniowych walkach.
Kradzieże elementów miedzianych i postępująca dewastacja
Niestety, odnowiona wersja pomnika z blachy miedzianej przetrwała w pełnej krasie niespełna dekadę. Cenne elementy stały się łatwym łupem dla zuchwałych złomiarzy i wandali. Z jedenastu pięknych, miedzianych drzew pozostało ostatecznie zaledwie osiem betonowych kikutów, całkowicie odartych z zewnętrznej powłoki. Miedziane, ozdobne korony zachowały się zaledwie na trzech z nich. Nienaruszona pozostała jedynie solidna ściana z kostki granitowej po prawej stronie od głównego wejścia, na której widniał symboliczny, dedykowany obrońcom miasta napis ufundowany przez lokalne społeczeństwo.
Współczesna rewaloryzacja i obecny wygląd kompleksu
Widząc opłakany stan miejsca pamięci, w 2008 roku przystąpiono do kolejnej, tym razem w pełni kompleksowej rewaloryzacji całego założenia pomnikowego. Nowym, głównym akcentem rzeźbiarskim stała się dynamiczna kompozycja inspirowana ostrzeliwaniem przedpola z okopów, a korony drzew zyskały nowoczesną, mocno ekspresyjną formę. Cały plac pomnikowy oraz główny ciąg komunikacyjny wyłożono szarą kostką granitową, natomiast ławki wykonano z potężnych bloków naturalnego kamienia strzegomskiego. Odrestaurowano także historyczną studnię oraz wysoki maszt flagowy. Dodatkowo na przedniej elewacji umieszczono płaskorzeźby symbolizujące zasłużone jednostki wojskowe. Zmodernizowany, rzęsiście oświetlony i objęty całodobowym monitoringiem obiekt został oficjalnie odsłonięty 13 września 2009 roku.
