Pomnik Ludwika Zamenhofa w Białymstoku
Pomnik Ludwika Zamenhofa w Białymstoku to niezwykle ważny obiekt upamiętniający jedną z najbardziej znanych na świecie postaci wywodzących się z tego miasta. Usytuowany jest on w zacisznym miejscu na terenie skweru znajdującego się w ścisłym centrum, pomiędzy ulicami Malmeda, Białówny i Spółdzielczą. W 2020 roku teren ten otrzymał oficjalną nazwę Skweru Pawła Bogdana Adamowicza. Monument ten stanowi hołd dla twórcy uniwersalnego języka, z którego dumne jest nie tylko miasto Białystok, ale i całe województwo podlaskie.
Dzieciństwo i młodość twórcy w wielokulturowym mieście
Ludwik Łazarz Zamenhof, którego właściwe personalia to Eliezer Lewi Samenhof, przyszedł na świat 15 grudnia 1859 roku w rodzinie żydowskiej, przy dawnej ulicy Zielonej 6, która współcześnie nosi jego imię. Jego najmłodsze lata upłynęły w fascynującym, ale i niezwykle skomplikowanym środowisku wielonarodowościowej społeczności, składającej się głównie z Żydów, Polaków, Rosjan oraz Niemców. Ta kulturowa mozaika miała potężny wpływ na umysł dorastającego chłopca. W jego rodzinnym domu na co dzień posługiwano się językiem jidysz, a drugim obowiązkowym językiem był rosyjski. Z kolei na podwórku, podczas zabaw w gronie zróżnicowanych rówieśników, komunikowano się po polsku. Obserwując codzienne życie mieszkańców, młody badacz doszedł do głębokiego przekonania, że to właśnie istniejąca bariera językowa jest główną i najważniejszą przyczyną nieporozumień, napięć oraz sporów między ludźmi.
Powstanie języka esperanto i sukces wydawniczy
Przekonanie, że jeden, wspólny język dla wszystkich narodów rozwiązałby problemy ze wzajemnym zrozumieniem, pchnęło młodego filologa do wytężonej pracy nad autorskim systemem lingwistycznym. Dążył on do stworzenia całkowicie sztucznego, lecz logicznego i łatwego w opanowaniu języka międzynarodowego. Po wielu latach żmudnych prób, analiz gramatycznych oraz dwóch latach gorączkowego poszukiwania wydawcy, wielkie dzieło wreszcie ujrzało światło dzienne. 26 lipca 1887 roku ukazała się pierwsza, rosyjskojęzyczna książka wprowadzająca zasady nowej mowy. Podręcznik został wydany pod tajemniczym pseudonimem Doktoro Esperanto, co dosłownie oznaczało "mającego nadzieję doktora". Z biegiem czasu właśnie to charakterystyczne słowo przyjęło się jako oficjalna nazwa samego języka. Wydanie drukiem tego epokowego podręcznika było możliwe tylko dzięki szczodrej pomocy finansowej Aleksandra Silbernika, ojca Klary Silbernik, która wkrótce została żoną genialnego językoznawcy. Jeszcze w tym samym roku jego praca została przetłumaczona na język polski, francuski, niemiecki i angielski. Słynny białostoczanin zmarł 14 kwietnia 1917 roku w mieście Warszawa, gdzie również znajduje się jego grób.
Przedwojenne i powojenne próby wzniesienia pomnika
Droga do trwałego upamiętnienia mistrza w jego rodzinnym mieście była długa i wyboista. Pierwszą ambitną próbę podjęto jeszcze w latach trzydziestych dwudziestego wieku. Dokładnie 12 sierpnia 1931 roku odbyła się podniosła uroczystość wmurowania kamienia węgielnego pod planowaną budowę imponującego pomnika. Miał on przybrać niezwykle symboliczną formę wieży Babel i stanąć na obecnym placu Katyńskim, jednak z powodu różnych zawirowań historycznych i ekonomicznych projekt ten nigdy nie został zrealizowany. W latach pięćdziesiątych powrócono do tej chlubnej inicjatywy. 6 sierpnia 1959 roku, w trakcie trwania sympozjum uczestników czterdziestego czwartego Światowego Kongresu Esperanto, uroczyście wmurowano akt erekcyjny w fundament nowego pomnika. Autorem nowej, śmiałej koncepcji był artysta Stanisław Lisowski. Według jego pomysłu miała to być monumentalna figura mistrza wykuta z białego granitu, dumne stojąca na wielkiej gwieździe wpisanej w okrąg. Niestety, prozaiczne względy finansowe po raz kolejny zablokowały realizację tych planów.
Obecny wygląd monumentu i miejskie szlaki kulturowe
Skuteczne upamiętnienie wybitnego twórcy nastąpiło ostatecznie w 1973 roku. Znanemu rzeźbiarzowi Janowi Kuczowi zlecono wykonanie dostojnego popiersia mistrza, które w przemyślany sposób ustawiono na smukłej kolumnie. Na frontowej części postumentu wyryto napis z imieniem, nazwiskiem oraz datami życia, natomiast na samym popiersiu umieszczono piękne hasło w języku esperanto, które w polskim tłumaczeniu oznacza: esperanto zbliża ludzi. Dziś ten urokliwy skwer z pomnikiem jest istotnym punktem na turystycznej mapie regionu. Stanowi on integralną część otwartego w czerwcu 2008 roku Szlaku Dziedzictwa Żydowskiego, który został starannie przygotowany przez grupę zaangażowanych doktorantów i studentów. Dodatkowo miejsce to ujęto na oficjalnym Szlaku Esperanto i Wielu Kultur, który zainaugurowano w 2009 roku, przypominając kolejnym pokoleniom o niezwykłej potędze dialogu i wielokulturowych korzeniach miasta.
