Pomnik żołnierzy 42 PP w Białymstoku
Pomnik żołnierzy 42 PP w Białymstoku znajduje się w urokliwym parku Konstytucji 3 Maja, w samym centrum miasta Białystok, na terenie województwa podlaskiego. Ten niezwykle wymowny monument został wzniesiony, aby godnie upamiętnić fakt odzyskania przez Polskę niepodległości oraz oddać hołd bohaterskim żołnierzom walczącym w obronie ojczyzny. Monumentalna kompozycja stanowi centralny punkt szerokiej alei spacerowej parku Zwierzynieckiego, która pełni funkcję głównej osi widokowej, przechodzącej przez system charakterystycznych, parkowych rond.
Historia powstania i symbolika pierwotnego dzieła
Oryginalny pomnik został uroczyście odsłonięty w 1930 roku i zlokalizowano go na pierwszym z parkowych rond. Jego autorem był utalentowany rzeźbiarz oraz zasłużony legionista Jakub Juszczyk, który nadał swojemu dziełu niezwykle głęboki tytuł, brzmiący jeszcze Polska nie zginęła. Głównym elementem artystycznym kompozycji była piękna, alegoryczna rzeźba przedstawiająca rzymską boginię wojny, Bellonę, która z matczyną troską podtrzymywała rannego, polskiego żołnierza. Inicjatywa powstania tego miejsca pamięci była wyrazem ogromnej wdzięczności ówczesnych władz miejskich oraz zwykłych mieszkańców, którzy dziesięć lat wcześniej niezwykle serdecznie powitali przybywający na stałe do garnizonu pułk. Na kamiennym cokole pierwotnego monumentu umieszczono wyrazistą dedykację, oddającą hołd oficerom i żołnierzom poległym w ciężkiej wojnie polsko-bolszewickiej w 1920 roku oraz w dramatycznych walkach z Ukraińcami rok wcześniej.
Zniszczenie zabytku i jego powojenna rekonstrukcja
Niestety, to piękne dzieło sztuki nie przetrwało długo w spokojnej przestrzeni publicznej miasta. Wiosną 1940 roku, na bezpośredni rozkaz sowieckich oficerów NKWD, zabytek został brutalnie zniszczony przez stacjonujących w regionie żołnierzy Armii Czerwonej. W mrocznym okresie Polski Ludowej wszelkie publiczne wspominanie o bohaterach tej konkretnej formacji było surowo zakazane przez aparat państwowy, a komunistyczne władze starały się wymazać ich z pamięci narodu na wiele dziesięcioleci. Historyczna sprawiedliwość odżyła w pełni dopiero po przełomie w 1989 roku. Dzięki staraniom wielu środowisk, podjęto decyzję o przywróceniu monumentu. Zrekonstruowany z niezwykłą dbałością o detale przez rzeźbiarzy Krzysztofa Gąsowskiego oraz Krzysztofa Jakubowskiego, obiekt ponownie stanął na swoim pierwotnym miejscu. Jego drugie, niezwykle uroczyste odsłonięcie miało miejsce 3 maja 1997 roku.
Szlak bojowy i chwalebne dzieje pułku
Historia tej wybitnie zasłużonej formacji wojskowej rozpoczęła się w grudniu 1918 roku w dalekich Włoszech, gdzie oficjalnie utworzono pułk strzelców imienia księcia Józefa Poniatowskiego. Kilka miesięcy później zebrane oddziały przeniesiono do Francji i włączono w struktury słynnej błękitnej armii generała Józefa Hallera. W maju 1919 roku utrudzeni żołnierze dotarli wreszcie do Polski, a pod koniec października wzięli czynny udział w militarnym wyzwalaniu ziem pomorskich spod okupacji niemieckiej. Końcem stycznia 1920 roku jednostka zyskała swoją docelową, legendarną nazwę, a jej reprezentacja miała zaszczyt uczestniczyć w symbolicznych zaślubinach z Morzem Bałtyckim. Prawdziwy chrzest bojowy w nowych warunkach nastąpił na Podolu, po czym wojskowi w składzie osiemnastej dywizji piechoty brali udział w słynnej wyprawie kijowskiej. W sierpniu 1920 roku żołnierze skutecznie gromili oddziały sowieckie nad rzeką Wkrą, a następnie toczyli niezwykle zacięte, krwawe boje pod Mławą. Zwycięski marsz doprowadził ich 22 sierpnia 1920 roku do wyzwolenia samego Białegostoku, a szlak wojenny zakończył się ostatecznie w rejonie Kowla. Po zakończeniu wyczerpujących walk formację ulokowano tymczasowo w twierdzy w Osowcu, by w 1922 roku przenieść ją do stałego miejsca stacjonowania nad rzeką Białą.
Współczesne obchody rocznicowe i rola w przestrzeni miejskiej
Dzisiaj pieczołowicie zrekonstruowany zabytek stanowi nie tylko czytelny symbol historycznej pamięci, ale i niezmiernie ważny punkt na mapie lokalnych uroczystości patriotycznych. Dobrym przykładem tego mogą być rozbudowane obchody dziewięćdziesiątej rocznicy powstania formacji, zorganizowane w lipcu 2008 roku. Złożone uroczystości objęły między innymi specjalną mszę świętą w miejscowym kościele, wspólną modlitwę za poległych w obronie granic, wzruszający występ chóru z repertuarem narodowym oraz oficjalny apel poległych z pełnym udziałem kompanii reprezentacyjnej obrony terytorialnej i licznych pocztów sztandarowych. Warto na koniec zauważyć, że otoczenie samego monumentu to rozległy, wspaniały kompleks terenów zielonych, w skład którego wchodzą historyczne Planty oraz dawne ogrody pałacowe, tworząc tym samym unikalną enklawę spokoju, niespotykaną dziś w tak ścisłej zabudowie wielkomiejskiej.
