Dawne Gimnazjum Piastowskie w Brzegu

Dawne Gimnazjum Piastowskie w Brzegu to jeden z najcenniejszych zabytków architektury renesansowej na Śląsku, będący świadectwem potęgi i ambicji książąt z dynastii Piastów. Ten monumentalny gmach, wzniesiony w XVI wieku, przez stulecia pełnił funkcję elitarnej placówki edukacyjnej, kształcącej młodzież z całej Europy Środkowej. Dziś, po latach burzliwej historii i zniszczeń wojennych, budynek odzyskuje dawny blask, stając się siedzibą nowej instytucji kultury. W niniejszym artykule przyjrzymy się bliżej historii tej niezwykłej uczelni, jej architekturze oraz planom na przyszłość, które mają przywrócić jej należne miejsce na mapie kulturalnej Polski.

Gymnasium Illustre – humanistyczna perła w koronie Piastów

Historia szkoły sięga 1564 roku, kiedy to książę Jerzy II, znany mecenas sztuki i nauki, powołał do życia Gymnasium Illustre. Była to uczelnia o profilu humanistyczno-teologicznym, która miała stanowić intelektualne zaplecze dla księstwa brzeskiego. Fundacja ta była możliwa dzięki sekularyzacji dóbr kolegiaty św. Jadwigi oraz specjalnemu podatkowi nałożonemu na poddanych. Książę nie tylko sfinansował budowę, ale także wyposażył szkołę w bogaty księgozbiór i zatrudnił wybitnych pedagogów.

Program nauczania był niezwykle ambitny i obejmował zajęcia z teologii, filozofii, literatury antycznej, retoryki oraz dialektyki. Uczniowie zgłębiali tajniki języków klasycznych: greki, łaciny i hebrajskiego. Co ciekawe, edukacja nie ograniczała się tylko do sfery intelektualnej – młodzież szlachecka i mieszczańska mogła również pobierać lekcje szermierki, tańca i zapasów, co wpisywało się w renesansowy ideał wszechstronnego rozwoju człowieka. Szkoła cieszyła się tak wielką renomą, że posiadała prawo nadawania tytułu doktora i honorowania poetów wieńcem laurowym, co stawiało ją w rzędzie najważniejszych ośrodków edukacyjnych w tej części Europy.

Architektura: Włoski renesans nad Odrą

Gmach gimnazjum wzniesiono w latach 1564-1569 według projektu wybitnego włoskiego architekta Jakuba Parra (Jacob Parr), twórcy przebudowy brzeskiego zamku. Budynek stanął w miejscu dawnych domów kanoników, w obrębie murów miejskich. Otwarcie szkoły nastąpiło uroczyście 10 sierpnia 1569 roku. Architektura obiektu nawiązywała do włoskich pałaców, co było wyrazem fascynacji księcia Jerzego II kulturą Italii.

Fasada budynku zachwycała bogactwem detali. Od południa gmach posiadał trójkondygnacyjne galerie, a w części wschodniej wieżę zwieńczoną postacią Apolla. Frontową elewację zdobiło aż dziewięć szczytów z przedstawieniami Muz, co symbolizowało opiekę nad nauką i sztuką. Wnętrza kryły sale wykładowe, audytorium, salę teatralną oraz bibliotekę, a na wyższych piętrach znajdowały się pokoje dla uczniów. Ciekawostką jest, że w piwnicach przechowywano piwo wrocławskie i oławskie.

Burzliwe losy i zniszczenia wojenne

Historia nie oszczędzała gmachu gimnazjum. W 1741 roku, podczas wojen śląskich, budynek został poważnie uszkodzony w wyniku pruskiego bombardowania. Choć został odbudowany w 1747 roku, stracił wiele ze swojego renesansowego charakteru. Kolejne zniszczenia przyniósł rok 1807 i wojny napoleońskie. Jednak największa tragedia wydarzyła się w maju 1945 roku, już po zakończeniu działań wojennych, kiedy to gmach został podpalony przez żołnierzy radzieckich i doszczętnie spłonął.

Odbudowa nastąpiła dopiero w latach 1963-1967. Niestety, w jej trakcie nie odtworzono w pełni historycznego wyglądu elewacji, a wnętrza zaadaptowano na potrzeby Ośrodka Szkolenia Milicji Obywatelskiej, a później Policji. Dopiero w XXI wieku, po przejęciu obiektu przez Muzeum Piastów Śląskich w Brzegu, pojawiła się szansa na przywrócenie mu dawnej świetności.

Nowe życie: Muzeum Dziedzictwa i Kultury Kresów

W październiku 2021 roku dawne gimnazjum stało się własnością Muzeum Piastów Śląskich. Decyzją Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w budynku tym powstanie nowy oddział – Muzeum Dziedzictwa i Kultury Kresów. Jest to projekt o ogromnym znaczeniu dla miasta Brzeg, którego powojenna tożsamość w dużej mierze została ukształtowana przez przesiedleńców z Kresów Wschodnich.

Planowana rewitalizacja zakłada nie tylko remont wnętrz, ale także odtworzenie historycznego wyglądu elewacji. Badania architektoniczne i konserwatorskie pozwoliły ustalić, że na przełomie XVIII i XIX wieku budynek miał elewację w kolorze miętowo-niebieskim, z czerwonymi oknami. Projekt zakłada powrót do tej kolorystyki oraz odtworzenie renesansowego charakteru portalu wejściowego. Na dziedzińcu ma powstać kameralny ogród z fontanną, a tylna elewacja zostanie ozdobiona bluszczem.

Znaczenie dla turystyki i edukacji

Rewitalizacja Dawnego Gimnazjum Piastowskiego to szansa na stworzenie nowej, ważnej atrakcji turystycznej w regionie. Obiekt, położony w pobliżu takich zabytków jak ratusz w Brzegu czy gotycki kościół św. Mikołaja, wpisuje się w historyczny szlak zwiedzania miasta. Nowe muzeum będzie nie tylko miejscem ekspozycji zbiorów, ale także centrum edukacyjnym i kulturalnym, kontynuującym w pewnym sensie tradycje dawnej uczelni.

Dla mieszkańców i turystów będzie to okazja do poznania fascynującej historii szkolnictwa na Śląsku oraz dziedzictwa Kresów, które jest nierozerwalnie związane z powojennymi losami tych ziem. Planowane otwarcie kawiarni i zagospodarowanie dziedzińca sprawi, że miejsce to stanie się tętniącą życiem przestrzenią spotkań.

Podsumowanie

Dawne Gimnazjum Piastowskie w Brzegu to zabytek, który jak w soczewce skupia historię miasta – od czasów świetności Piastów, przez wojenne zniszczenia, aż po współczesne odrodzenie. Jego mury pamiętają wybitnych uczonych, gwar uczniowski i dramatyczne wydarzenia historyczne. Dzięki ambitnym planom Muzeum Piastów Śląskich, ten "śpiący gigant" budzi się do życia, by na nowo stać się wizytówką Brzegu i ważnym punktem na mapie kulturalnej Polski.