Czerwony Klasztor

Czerwony Klasztor (słow. Červený kláštor) to jeden z najcenniejszych zabytków sakralnych na Słowacji, położony w malowniczej scenerii Pienin, tuż nad brzegiem Dunajca. Ten historyczny kompleks klasztorny, znajdujący się w miejscowości o tej samej nazwie, od wieków przyciąga pielgrzymów, turystów i miłośników historii. Jego unikalna architektura, fascynująca przeszłość związana z zakonom kartuzów i kamedułów oraz legenda o "Latającym Mnichu" sprawiają, że jest to miejsce niezwykłe, stanowiące most kulturowy na pograniczu polsko-słowackim. Usytuowanie na styku Pienin i Magury Spiskiej dodaje mu dodatkowego uroku, czyniąc go idealnym celem wycieczek.

Fundacja i burzliwe początki

Historia klasztoru sięga początków XIV wieku i wiąże się z dramatycznym wydarzeniem. Jego fundatorem był węgierski magnat Kokosz Berzewiczy, który w 1319 roku został zobowiązany do ufundowania sześciu klasztorów jako zadośćuczynienie za zabójstwo Chyderka z rodu Györgów. Budowa rozpoczęła się w 1330 roku na terenach wyłączonych ze wsi Lechnica, stąd początkowo nazywano go Klasztorem Lechnickim. Nazwa "Czerwony Klasztor", która przylgnęła do niego z czasem, wywodzi się od charakterystycznej czerwonej dachówki, którą pokryto budynki, co szybko zauważyła i utrwaliła w mowie potocznej miejscowa ludność.

Rozwój klasztoru był możliwy dzięki licznym nadaniom. Wilhelm Drugeth, starosta spiski, oraz inni darczyńcy, w tym krakowscy mieszczanie, hojnie uposażali zakonników, przekazując im wsie takie jak Stara Wieś, Relów czy Rychwałd. Mnisi cieszyli się również wsparciem polskich królów – Kazimierza Wielkiego, Ludwika Węgierskiego oraz królowej Jadwigi, która w 1393 roku nadała klasztorowi dochód z żup solnych. Dzięki tym środkom kompleks stopniowo się rozrastał, zyskując nowe budynki: pustelnie, szpital, aptekę oraz wieżę kościelną.

Czasy kartuzów i kamedułów

Przez pierwsze stulecia, aż do 1567 roku, gospodarzami tego miejsca byli mnisi z surowego zakonu kartuzów. Ich życie, wypełnione modlitwą i pracą w odosobnieniu, odcisnęło piętno na architekturze i atmosferze klasztoru. Jednak historia nie oszczędzała tego miejsca – w latach 1431–1433 klasztor był wielokrotnie łupiony przez husytów, co hamowało jego rozwój. Nowy rozdział w dziejach Czerwonego Klasztoru otworzyli kameduli, którzy przybyli tu w 1711 roku i pozostali do kasaty zakonu w 1782 roku.

To właśnie kameduli przeprowadzili barokową przebudowę wnętrz kościoła i wnieśli nowy duch w mury klasztorne. Niestety, decyzją cesarza Józefa II zakon został rozwiązany, a dobra klasztorne rozdysponowano wśród niemieckich kolonistów. Wiek XIX i początek XX przyniósł upadek znaczenia obiektu – pożar w 1907 roku strawił dachy i doprowadził do zawalenia się wieży. Dopiero w drugiej połowie XX wieku, dzięki gruntownym pracom remontowym przeprowadzonym w latach 1952–1968, Czerwony Klasztor odzyskał dawny blask i został uznany za narodowy pomnik kultury.

Legenda o Latającym Mnichu – Bracie Cyprianie

Najbardziej barwną postacią w historii klasztoru jest bez wątpienia Brat Cyprian (Franz Ignatz Jäschke). Ten niezwykły mnich, żyjący w XVIII wieku, pełnił funkcje lekarza, cyrulika i aptekarza. Słynął z ogromnej wiedzy medycznej i botanicznej. W przyklasztornych ogrodach uprawiał zioła, z których sporządzał leki dla chorych. Jego pasja do roślin zaowocowała stworzeniem imponującego zielnika, który do dziś jest przechowywany w muzeum w Tatrzańskiej Łomnicy. Cyprian skatalogował w nim blisko 300 gatunków roślin z Pienin i Tatr, co czyni go jednym z pionierów botaniki w tym regionie.

Jednak to nie zioła przyniosły mu największą sławę, lecz legenda o jego rzekomych lotach. Opowieści głoszą, że Cyprian skonstruował własną maszynę latającą – rodzaj lotni, na której miał dokonać śmiałego przelotu ze szczytu Trzech Koron na dziedziniec klasztorny. Inna wersja legendy mówi o locie aż nad Morskie Oko w Tatrach, gdzie za karę za pychę został zamieniony w skałę, znaną dziś jako Mnich. Postać Brata Cypriana stała się inspiracją dla pisarzy i filmowców, a jego historia do dziś rozbudza wyobraźnię odwiedzających.

Współczesność i znaczenie turystyczne

Dzisiaj Czerwony Klasztor jest jedną z największych atrakcji turystycznych Pienin. Położony tuż przy granicy, jest łatwo dostępny zarówno dla turystów ze Słowacji, jak i z Polski – można do niego dotrzeć pieszo lub rowerem malowniczą Drogą Pienińskąze Szczawnicy, a także kładką ze Sromowiec Niżnych. W murach klasztoru mieści się muzeum, które przybliża historię zakonów kartuzów i kamedułów oraz życie codzienne mnichów. Zwiedzający mogą zobaczyć m.in. zrekonstruowaną celę mnicha, aptekę, refektarz oraz zabytkowy kościół św. Antoniego z cennymi malowidłami i ołtarzami.

Kompleks klasztorny otoczony jest pięknym parkiem, w którym rosną wiekowe lipy – pomniki przyrody. Z dziedzińca roztacza się niezapomniany widok na majestatyczny masyw Trzech Koron, który góruje nad okolicą. Czerwony Klasztor to nie tylko muzeum, ale także miejsce wydarzeń kulturalnych, koncertów i spotkań, które ożywiają dawną siedzibę mnichów i pozwalają poczuć ducha historii w sercu Pienin.