Zabytkowa Kopalnia Węgla Jawiszowice

Zabytkowa Kopalnia Węgla Jawiszowice to autentyczna przestrzeń pracy górników i niemy świadek dramatycznych wydarzeń XX wieku. Zabytkowa Kopalnia Węgla położona w miejscowości Jawiszowice, na terenie województwa małopolskiego, stanowi unikalny w skali kraju zabytek przemysłowy. Udostępniona przez Fundację Pobliskie Miejsca Pamięci Auschwitz-Birkenau infrastruktura nie jest sztuczną rekonstrukcją, ale oryginalnym miejscem, które przetrwało ponad 120 lat. Pozwala ono poznać wstrząsającą historię niewolniczej pracy, a także codzienność pokoleń górników z sąsiednich miast, w tym z pobliskiej miejscowości Brzeszcze oraz miasta Oświęcim.

Historia powstania zakładu górniczego

Początki wydobycia surowca w tym rejonie sięgają przełomu XIX i XX wieku. Poszukiwania węgla zainicjował krakowski prawnik i finansista, doktor Arnold Chaim de Porada Rapaport. Wykonane na jego zlecenie odwierty badawcze, przeprowadzone około 1900 roku, potwierdziły obecność wysokiej jakości węgla na stosunkowo niewielkiej głębokości. Formalnie Kopalnia Węgla Kamiennego „Brzeszcze” powstała w 1903 roku, natomiast regularną eksploatację złoża rozpoczęto cztery lata później.

Po zakończeniu I wojny światowej majątek kopalni przejęła Polska Komisja Likwidacyjna. Zakład stał się jedyną w kraju kopalnią państwową, podlegającą Ministerstwu Przemysłu i Handlu. W marcu 1927 roku, dekretem prezydenta, powołano do życia przedsiębiorstwo pod nazwą Państwowa Kopalnia Węgla Kamiennego „Brzeszcze”. Dalszy szybki rozwój obiektu zatrzymał wielki kryzys w 1930 roku oraz naciski rynkowej konkurencji, co doprowadziło do znacznej redukcji wydobycia i liczby pracowników.

Tragiczny okres II wojny światowej

Podczas niemieckiej okupacji kopalnia weszła w skład nazistowskiego koncernu Hermann Göring. Od 1942 roku znajdował się tu podobóz Jawischowitz, w którym do wyczerpującej, nieludzkiej pracy pod ziemią zmuszano więźniów, za których odpowiadało Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu. Skrajnie trudne warunki, brak bezpieczeństwa oraz brutalne traktowanie doprowadziły do śmierci wielu osadzonych. Wśród zmuszanych do pracy ponad siły niewolników znajdowały się również dzieci, które bezpowrotnie straciły tam szansę na normalne życie.

Dzieje kopalni w latach powojennych

Po wyzwoleniu, w latach 1945-1950, w kopalni pracowały osoby osadzone w Przymusowym Obozie Pracy Jeńców Wojennych, a między rokiem 1950 i 1956 więźniowie z Ośrodka Pracy Więźniów. Ze względu na gwałtowne zapotrzebowanie na węgiel energetyczny w zrujnowanym kraju, zakład górniczy był konsekwentnie rozbudowywany. Z biegiem dekad kopalnia przechodziła liczne przekształcenia właścicielskie. W 1993 roku dołączyła do Nadwiślańskiej Spółki Węglowej, a w 2003 roku stała się częścią Kompanii Węglowej. W latach 2005-2010 zakład był operacyjnie połączony z kopalnią „Silesia”. W 2015 roku obiekt przejęła Spółka Restrukturyzacji Kopalń, po czym trafił pod skrzydła koncernu Tauron. Od początku 2024 roku zakład działa jako Południowy Koncern Węglowy S.A.

Infrastruktura naziemna i trasa turystyczna

Obecnie udostępniona zwiedzającym Zabytkowa Kopalnia Węgla pozwala podziwiać autentyczną architekturę oraz dawny sprzęt techniczny. Z przyczyn logistycznych i bezpieczeństwa wycieczki obejmują wyłącznie naziemną część infrastruktury (nie organizuje się zjazdów pod ziemię). Czas zwiedzania całego obszaru wynosi około 1,5 godziny. Trasa turystyczna prowadzi przez budynek nadszybia szybu Andrzej III, w którym przygotowano przestrzeń wystawienniczą. Tuż obok oglądać można historyczny zrąb tego samego szybu – to właśnie z tego miejsca więźniowie obozu koncentracyjnego byli opuszczani w podziemia.

Kluczowymi punktami na mapie wycieczki są ponadto dwie zabytkowe maszynownie. W maszynowni szybu Andrzej III udostępniono zachodni oraz wschodni przedział wyposażony w wielkie maszyny wyciągowe. Z kolei we wnętrzach maszynowni Andrzej IV mieści się poruszająca ekspozycja poświęcona obozowi Auschwitz III Monowitz oraz działalności spółki IG Farben Werk. Przybliża ona ponurą rolę niemieckiego przemysłu podczas działań wojennych i ukazuje dramatyczną codzienność ofiar reżimu.

Informacje praktyczne dla zwiedzających

Obiekt otworzył się na ruch turystyczny w lipcu 2026 roku, a zwiedzanie z przewodnikiem jest możliwe w konkretnych, wyznaczonych przez operatora terminach (nalezy sprawdzić terminy na stronie internetowej zabytkowej kopalni). Koszt biletu normalnego to 50 zł, przy czym wejściówki należy rezerwować drogą online. Miejsce to nie jest rekonstrukcją – w pełni oryginalne warsztaty, magazyny i budynki administracyjne nadają kopalni surowy, autentyczny charakter, który uczy historii w sposób mądry, skłaniając do głębokiej refleksji i oddając hołd przeszłym pokoleniom.

Źródło: wikipedia.pl / zabytkowakopalnia.pl / auschwitz-podobozy.org