Ruiny papierni w Borowym Jarze

Ruiny papierni w Borowym Jarze to jedno z najbardziej intrygujących miejsc na mapie historycznej Kotliny Jeleniogórskiej. Ukryte w gęstym lesie, w malowniczym zakolu rzeki Bóbr, pozostałości dawnych zakładów przemysłowych są niemym świadkiem burzliwej przeszłości tego regionu. Obszar ten, zwany potocznie Końcem Świata (niem. Weltende), przyciąga turystów nie tylko swoim dzikim pięknem, ale także mrocznymi legendami z okresu II wojny światowej. To tutaj, z dala od ludzkich oczu, miała toczyć się tajna operacja III Rzeszy, mająca na celu zniszczenie gospodarki aliantów.

Historia powstania fabryki "Na Końcu Świata"

Początki przemysłu w tym rejonie sięgają drugiej połowy XIX wieku. W 1873 roku, na miejscu działającej od 1864 roku ścieralni drewna, wzniesiono nowoczesną papiernię. Inwestorem była spółka akcyjna, której głównym udziałowcem był radca handlowy Leopold Schoeller. Zakład, znany później jako Papierfabrik Weltende GmbH, ulokowano w dość nietypowym miejscu – w głębokiej dolinie rzeki, na terenie, który stał się wyspą po przekopaniu kanału energetycznego. Wybór lokalizacji podyktowany był dostępem do wody niezbędnej w procesie produkcji oraz możliwością wykorzystania jej energii.

Nazwa "Koniec Świata" wzięła się stąd, że była to granica spacerów mieszkańców miasta Jelenia Góra. Dalej, wzdłuż dzikiego przełomu rzeki, iść się po prostu nie dało. Mimo trudnego terenu i zagrożenia powodziowego, fabryka prosperowała, zatrudniając w szczytowym okresie 350 osób i produkując tony papieru oraz ścieru drzewnego. Do zakładu prowadziła droga zwana Weldendeweg (dziś al. Bolesława III Krzywoustego), biegnąca pod Wzgórze Krzywoustego.

Fot. Zdjęcie położonego dalej, na wyspie zwanej Końcem Świata, zakładu papierniczego.

Tajemnice II wojny światowej i operacja "Bernhard"

Oficjalna historia fabryki kończy się w 1945 roku, kiedy to wycofujące się wojska niemieckie wysadziły zabudowania w powietrze. Jednak to, co działo się w jej murach podczas wojny, do dziś budzi emocje historyków i poszukiwaczy skarbów. Według lokalnych podań i relacji, w budynkach papierni działała tajna komórka Abwehry. Miała ona zajmować się fałszowaniem banknotów – brytyjskich funtów i amerykańskich dolarów – na masową skalę.

Operacja o kryptonimie "Bernhard" (lub "Andreas") miała na celu wywołanie hiperinflacji i chaosu w krajach alianckich poprzez zalanie ich rynku fałszywą walutą. Do pracy przy tym procederze miano wykorzystywać więźniów, wykwalifikowanych fałszerzy i drukarzy, których przetrzymywano w specjalnym obozie, prawdopodobnie w pobliskim Siedlęcinie lub Dąbrowicy. Zniszczenie fabryki przez Niemców miało zatrzeć ślady tej tajnej działalności, pozostawiając po sobie jedynie ruiny i legendy.

Co pozostało do dziś?

Spacerując szlakami przez Borowy Jar w Dolinie Bobru, można natknąć się na relikty dawnej świetności tego miejsca. Żółty szlak prowadzi bezpośrednio do ruin głównego zakładu na Końcu Świata, położonego na wyspie otoczonej wodami Bobru i kanału energetycznego. Zielony szlak wiedzie natomiast do pozostałości drugiej papierni (ścieralni), znajdującej się nieco wcześniej, za Cudownym Źródełkiem. Choć same budynki produkcyjne są w ruinie, przetrwała infrastruktura hydrotechniczna.

W pobliżu ruin wciąż funkcjonuje Elektrownia wodna Bobrowice III, która powstała w 1932 roku na bazie dawnych siłowni fabrycznych. Obiekt ten, zmodernizowany i zautomatyzowany, jest dziś sterowany zdalnie z Elektrowni wodnej Bobrowice I. Warto również zwrócić uwagę na potężny wiadukt kolejowy nad Bobrem, odbudowany w latach 50. XX wieku po wojennych zniszczeniach, który wznosi się na wysokość blisko 40 metrów nad lustrem wody.

Jak dotrzeć do ruin?

Eksplorację tego terenu najlepiej rozpocząć od strony Jeleniej Góry, kierując się wzdłuż rzeki w stronę dawnego schroniska dziś znanego jako Gościniec Perła Zachodu. Ruiny znajdują się na trasie popularnych szlaków spacerowych i rowerowych. Jest to idealna propozycja na wycieczkę dla miłośników historii i urbexu, którzy chcą poczuć atmosferę tajemnicy w otoczeniu pięknej przyrody, jaką oferuje pogranicze Kotliny Jeleniogórskiej i Pogórza Izerskiego.