Schron przeciwatomowy w Kaliszu

Schron przeciwatomowy w Kaliszu to jeden z najbardziej tajemniczych obiektów z czasów Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Znajduje się on w południowej części regionu, jakim jest województwo wielkopolskie. Przez dekady jego istnienie było ściśle tajne, a sam obiekt miał służyć jako bezpieczne schronienie dla najważniejszych oficjeli partyjnych i państwowych na wypadek globalnego konfliktu nuklearnego. Obecnie ta unikalna pamiątka zimnej wojny, zlokalizowana w mieście Kalisz, została pieczołowicie odrestaurowana i oficjalnie udostępniona dla turystów oraz pasjonatów historii.

Historia powstania w cieniu zimnej wojny

Decyzja o budowie sieci schronów w Polsce zapadła w latach pięćdziesiątych XX wieku. Prace nad kaliskim obiektem rozpoczęto prawdopodobnie w 1957 roku. Jego gotowość bojowa zbiegła się w czasie z kryzysem kubańskim z października 1962 roku. Był to moment krytycznego napięcia między mocarstwami posiadającymi broń atomową, czyli Stanami Zjednoczonymi a Związkiem Radzieckim. Kryzys wywołało tajne rozmieszczenie radzieckich pocisków balistycznych na Kubie. W obliczu realnego zagrożenia wybuchem trzeciej wojny światowej, obiekty takie jak ten miały zagwarantować przetrwanie i ciągłość dowodzenia administracji państwowej.

Lokalizacja i perfekcyjne maskowanie

Obiekt zlokalizowano przy ulicy Granicznej 20, na terenie niepozornego osiedla domków jednorodzinnych. Z zewnątrz posesja przypominała zwykły budynek mieszkalny otoczony gęstym żywopłotem. Do podziemi prowadziła wybetonowana droga wjazdowa, zamaskowana z powietrza płytą z blachy falistej, która na zdjęciach lotniczych wyglądała jak zwykła szopa lub garaż. Teren był pilnie strzeżony przez ówczesne służby. Każda próba wtargnięcia osób niepowołanych kończyła się natychmiastową interwencją milicji, aresztem, a w skrajnych przypadkach zwolnieniem z pracy lub karnym przesiedleniem.

Parametry techniczne i system przetrwania

Podziemne korytarze i sale zajmują imponującą powierzchnię około 500 metrów kwadratowych. Prowadzą do nich grube, pancerne drzwi wyposażone w żelazne zamki. Wewnątrz schronienia w razie ataku mogło przebywać około 40 najważniejszych osób z regionu. Kompleks zaprojektowano tak, aby mógł funkcjonować całkowicie samodzielnie, dzięki zastosowaniu zaawansowanych jak na tamte czasy rozwiązań technologicznych:

• Niezależne ujęcia wody pitnej oraz własny system odprowadzania ścieków.
• Wydajny silnik diesla napędzający potężne agregaty prądotwórcze zasilane ropą.
• Specjalistyczne urządzenia filtrowo-wentylacyjne zapobiegające wnikaniu skażonego powietrza.
• Śluzy sanitarne przeznaczone do bezpiecznego zdejmowania i odkażania skafandrów ochronnych.

Klimatyzacja i ukryty system ogrzewania

Mimo upływu dziesięcioleci w podziemiach nie ma wilgoci ani charakterystycznego zapachu piwnicy. Wynika to z faktu, że przez cały rok utrzymywano tam stałą temperaturę na poziomie 25 stopni Celsjusza. Do centralnego ogrzewania potężnej kubatury zużywano rocznie od 40 do nawet 68 ton węgla. Dym z pieca odprowadzano przez komin niepozornego domu na powierzchni, co nie budziło żadnych podejrzeń sąsiadów. Podpułkownik Tadeusz Siedlecki, wieloletni opiekun tego miejsca, wspominał, że opału nigdy nie mogło zabraknąć, a środki na jego zakup były potajemnie zapisane w budżecie miasta.

Centrum dowodzenia i łączność

Sercem podziemi była sala narad z dużym stołem, z której można było monitorować skażenie regionu. Znajdowała się tam obrotowa ściana, za którą ukryto właściwe centrum dowodzenia z potężną konsolą i dziesiątkami lampek odpowiadających poszczególnym miejscowościom. To właśnie stąd wduszeniem jednego przycisku można było zdalnie uruchomić syreny alarmowe na całym podległym obszarze. Łączność zapewniała niezależna centrala przewodowa i radiowa. Korzystano między innymi z telefonów na korbkę, które łączyły się z pocztą, gdzie telefonistka ręcznie zestawiała rozmowy międzymiastowe. Większość urządzeń, w tym szpulowe magnetofony do nagrywania rozkazów, działa bez zarzutu do dziś.

Współczesne losy i zwiedzanie

Podobnych, zestandaryzowanych obiektów wybudowano w Polsce kilkanaście, głównie w miastach wojewódzkich i dużych ośrodkach, takich jak Warszawa czy oddalony o ponad sto kilometrów Poznań. Kaliski kompleks ostatecznie przestał pełnić swoją militarną funkcję i przeszedł na emeryturę. Dziś domem na powierzchni oraz podziemiami zarządza Fundacja Inwalidów i Osób Niepełnosprawnych Miłosierdzie, która prowadzi tam warsztaty terapii zajęciowej. Z zewnątrz jedynym śladem dawnego przeznaczenia są wystające z trawnika betonowe grzybki, maskujące wyloty wentylacji oraz wyjście ewakuacyjne. Dzięki staraniom fundacji podziemia zostały udostępnione dla zorganizowanych grup oraz turystów indywidualnych.

Zainteresowani mogą zwiedzać obiekt od poniedziałku do piątku w godzinach 8:00-14:00. Obiekt czynny jest po wcześniejszym uzgodnieniu telefonicznym. Osoby chętne mogą dzwonić pod numer: (62) 593 16 00.

Ogólnopolska inwentaryzacja i interaktywna mapa schronów

W 2023 roku Państwowa Straż Pożarna, na zlecenie Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji, zakończyła ogólnokrajową inwentaryzację obiektów budowlanych pod kątem ochrony ludności. Analizie poddano budynki instytucji państwowych, samorządowych, wspólnot mieszkaniowych oraz podmiotów pożytku publicznego, z wyłączeniem posesji prywatnych. Zgromadzone dane są niezwykle optymistyczne – łączna pojemność wszystkich zidentyfikowanych obiektów przekracza populację kraju i pozwala na schronienie ponad 49 milionów osób. Zliczono dokładnie 224 113 miejsc doraźnego schronienia (MDS) oraz 10 622 budowle ochronne, z czego 1903 stanowią pełnoprawne schrony, a 8719 to ukrycia.

Aby obywatele mieli łatwy i szybki dostęp do tych informacji, Państwowa Straż Pożarna udostępniła specjalną aplikację. Interaktywna mapa, znajdująca się pod adresem gdziesieukryc.pl, oparta jest na technologii firmy Esri i pozwala intuicyjnie wyszukać najbliższe miejsce schronienia na komputerach oraz urządzeniach mobilnych. Narzędzie oferuje również możliwość weryfikacji szczegółowych parametrów obiektu, w tym jego powierzchni, pojemności i aktualnego stanu. Jak zapowiadają władze państwowe i dowództwo straży pożarnej, to dopiero początek szerokich działań, które obejmą wprowadzenie nowej ustawy o ochronie ludności, utworzenie dedykowanego funduszu celowego oraz realizację ogólnopolskich kampanii edukacyjnych dotyczących zasad bezpieczeństwa.

Źródło: Waldemar Rusek, regionwielkopolska.pl, wielkopolskaciekawie.pl