Cmentarz prawosławny w Kaliszu
729/A z 22.04.1996
Cmentarz prawosławny w Kaliszu na Osiedlu Czaszki, znany również jako cmentarz grecko-prawosławny lub Grecka Górka, to jeden z dwóch cmentarzy prawosławnych w Kaliszu. Drugi znajduje się na osiedlu Majków, który założyli w czasach zaborów Rosjanie w roku 1876, dla żołnierzy wyznania prawosławnego z carskiego garnizonu. Starszym jest natomiast ten znajdujący się niedaleko Rogatki (na osiedlu Czaszki), nazwa pochodzi od żydowskiego cmentarza. Wejście na cmentarz znajduje się od ulicy Górnośląskiej 8, nekropolia należy do zespołu zabytkowych cmentarzy przy Rogatce :
- Cmentarz grecko-prawosławny z roku 1774,
- Cmentarz ewangelicko-augsburski z roku 1790,
- Cmentarz Miejski z roku 1807 (nazwa Cmentarz Miejski).
W roku 1996 cmentarz został wpisany rejestru zabytków.
Historia i wielokulturowe dziedzictwo miasta
Położenie na ważnych szlakach handlowych sprawiło, że miasto od początku istnienia było tyglem narodów, religii i kultur. Świadczy o tym już Statut Kaliski z 1261 roku, biorący w opiekę ludność żydowską. W połowie XVIII wieku zaczęli osiedlać się tu Macedończycy wyznania bizantyjsko-greckiego. Byli to kupcy handlujący węgierskim winem, których miejscowa ludność nazywała Grekami. Społeczność ta rosła powoli – w 1793 roku liczyła 41 osób, a w 1804 roku 60 osób. Sytuacja zmieniła się po 1815 roku. Kiedy miasto znalazło się w zaborze rosyjskim, zaczął się napływ prawosławnych urzędników i oficerów wojsk carskich (m.in. oddziałów kozackich). Liczebność tej grupy wahała się w zależności od tego, czy miasto pełniło funkcję stolicy guberni. Po II wojnie światowej liczba wyznawców prawosławia spadła do zaledwie kilkunastu osób.
Układ przestrzenny i klasycystyczna brama
Nekropolia zajmuje powierzchnię 0,315 hektara na planie pięcioboku zbliżonego do kwadratu. Teren podzielony jest na kwatery z główną aleją wytyczoną na osi bramy frontowej. Miejsce to charakteryzuje się bogatym drzewostanem, na który składają się dęby, kasztanowce i klony. Dojście od strony ulicy Górnośląskiej 8 stanowią schody, które w 2025 roku przeszły gruntowny remont.
Wejście na teren założenia prowadzi przez klasycystyczną bramę ujętą otynkowanym murem. Pierwotnie brama pokryta była boniowanym tynkiem z gzymsem i rosyjskimi napisami, jednak elementy te zniszczono podczas remontu w latach 60. XX wieku. Zachowały się dekoracyjne naczółki nad furtami bocznymi i płaskorzeźbione wieńce. Drewniane wrota wymieniono na metalowe, a całość wieńczy wydatny gzyms z krzyżem.
Cenne grobowce i pomniki sepulkralne
Mimo zniszczeń i upływu czasu zachowane nagrobki prezentują bardzo wysoką wartość artystyczną. Wyróżniają się tu przede wszystkim:
- Kaplica Kononowa z końca XIX wieku. Zamyka ona główną aleję. Ten neorenesansowy obiekt posiada boniowane elewacje, liczne kolumny, fryzy oraz namiotowy dach z kokosznikami i cebulastym hełmem. W 1891 roku spoczął tu naczelnik miejskiego więzienia Ksenofont Sawielewicz Kononow, jego żona oraz zmarły w niemowlęctwie syn Piotr.
- Klasycystyczny grobowiec Katasanowów, Myszkiewiczów i Grabowskich. Dolny człon wystawiono w 1828 roku. W 1900 roku pochowano w nim Jana (Rayko) Rajko-Grabowskiego – właściciela księgarni i ostatniego z rodu kaliskich Greków. Polskojęzyczna inskrypcja widnieje na awersie starego piaskowcowego krzyża.
- Pomnik Jekateriny Borysowicz i jej synów z 1836 roku. Monument żony proboszcza ma formę dekoracyjnego cokołu z wysokim obeliskiem i metalowym krzyżem.
Pochówki wojskowych i urzędników carskich
Przed 1918 rokiem miejsce to stało się główną nekropolią dla rosyjskich elit administracyjnych i wojskowych. Wśród spoczywających tu znanych postaci znajdują się:
- Książę Aleksander Siergiejewicz Golicyn IV (zm. 1858). Rosyjski generał-major i naczelnik Wojennego Okręgu Kaliskiego. Jego komora grobowa pozbawiona jest dziś pierwotnego, 2,5-metrowego pomnika z emblematami wojskowymi.
- Pułkownik Łukowkin (zm. 1838). Dowódca 28 Pułku Kozackiego. Jego nagrobek to klasycystyczny pomnik z ułamaną, kanelowaną kolumną z wazą. Na trzonie widnieje płaskorzeźba uskrzydlonej klepsydry symbolizującej upływ czasu.
- Pawieł Rybnikow (zm. 1885). Wicegubernator.
- Generał Nikołaj Kazimierowicz Puzyriewski (zm. 1901). Dowódca 12. Kaliskiej Brygady wojsk pogranicznych, brat generała Aleksandra Puzyriewskiego.
- Piotr Snaksarew (zm. 1909). Naczelnik powiatu i dziadek Natalii Gałczyńskiej.
- Józef Chrzanowski (zm. 1915). Inżynier gubernialny i architekt.
- Maria (1871–1891) i Anna (1872–1889) Daragan. Córki gubernatora Michaiła Daragana.
Grób markiza de Traversay i jego francusko-rosyjskie dziedzictwo
Szczególną postacią pochowaną na nekropolii przy Rogatce jest generał major markiz Leonid Aleksandrowicz de Traversay (1836–1891). Związany z rosyjską kawalerią, uczestniczył m.in. w wojnie wschodniej (krymskiej) oraz wojnie rosyjsko-tureckiej (1877–1878). Dowodził 1. Pułkiem Huzarów Sumy, z którym w październiku 1877 roku bronił brzegów Dunaju, a w lutym 1878 roku przeprawił się przez Bałkany.
Fot. Nagrobek markiza de Traversay na cmentarzu prawosławnym w Kaliszu (z lewej) oraz portret markiza de Traversay (z prawej). Fot. ze zbiorów Waldemara Ruska.
Jego obecność w rosyjskiej armii jest wynikiem niezwykłej historii rodziny. Był on wnukiem francuskiego arystokraty Jeana-Baptisty de Traversay (1754–1831), weterana wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych. Po wybuchu rewolucji francuskiej Jean-Baptiste wyemigrował i na prośbę carycy Katarzyny II wstąpił do floty rosyjskiej. Za panowania Aleksandra I pełnił funkcję Ministra Spraw Morskich, gruntownie reorganizując Flotę Bałtycką. Sponsorował ponadto wielkie wyprawy polarne – to właśnie na jego cześć nazwano odkryte w 1819 roku Wyspy Traversay, leżące na Oceanie Atlantyckim pomiędzy Ameryką Południową a Antarktyką.
Odnowione groby córek gubernatora Daragana
Na cmentarzu prawosławnym przy Rogatce w Kaliszu znaleźć można wyremontowane groby córek Michaiła Pietrowicza Daragana (1834–1917), carskiego gubernatora miasta z lat 1883–1902, który trwale zapisał się w lokalnej historii jako wybitny administrator i urzędnik wyjątkowo przychylny Polakom. Ten pochodzący z rosyjskiej rodziny szlacheckiej były oficer wojskowy, zarządzając przygraniczną gubernią, zrezygnował z polityki rusyfikacji, sam biegle posługiwał się językiem polskim i tolerował jego urzędowe użycie, co sprowadzało na niego oskarżenia żandarmerii o polonofilstwo. Czas jego rządów był okresem dynamicznego rozkwitu gospodarczego i infrastrukturalnego Kalisza – dzięki jego osobistym staraniom u cara doprowadzono do miasta strategiczną linię kolejową, wzniesiono nowy ratusz, teatr, szkołę realną oraz znacząco rozbudowano park miejski. Daragan był również niezwykle zaangażowany w życie społeczne, prezesując licznym organizacjom charytatywnym (m.in. Towarzystwu Czerwonego Krzyża) i inicjując powstanie kas pożyczkowych dla lokalnych przedsiębiorców. Jego życzliwość i ogromne zasługi zyskały mu taki szacunek kaliszan, że ubiegali się oni o nadanie mu honorowego obywatelstwa i postawienie pomnika, a głębokie więzi rodziny z naszym krajem potwierdzają dziś nie tylko mogiły wychowanych w propolskim duchu córek, Anny i Marii, ale też losy jego syna Iwana, który w 1920 roku walczył w szeregach Wojska Polskiego przeciwko bolszewikom.
![]()
Fot. Odrestaurowane groby Anny i Marii - córek gubernatora Daragana.
Źródło: Waldemar Rusek, zabytek.pl
Fot. Waldemar Rusek, wikimedia


