Cmentarz prawosławny w Kaliszu

Cmentarz prawosławny w Kaliszu, znany również jako cmentarz grecko-prawosławny lub Grecka Góra, to jeden z najstarszych polskich cmentarzy. Założona w 1786 roku (choć niektóre źródła wskazują już na rok 1774) nekropolia znajduje się na Czaszkach, nieopodal Rogatki, za dawnym Wrocławskim Przedmieściem. Usytuowana w mieście Kalisz, w województwie wielkopolskim, graniczy z cmentarzami rzymskokatolickim i ewangelickim. W 1996 roku ten cenny pomnik sztuki sepulkralnej został wpisany do rejestru zabytków.

Historia i wielokulturowe dziedzictwo miasta

Położenie na ważnych szlakach handlowych sprawiło, że miasto od początku istnienia było tyglem narodów, religii i kultur. Świadczy o tym już Statut Kaliski z 1261 roku, biorący w opiekę ludność żydowską. W połowie XVIII wieku zaczęli osiedlać się tu Macedończycy wyznania bizantyjsko-greckiego. Byli to kupcy handlujący węgierskim winem, których miejscowa ludność nazywała Grekami. Społeczność ta rosła powoli – w 1793 roku liczyła 41 osób, a w 1804 roku 60 osób. Sytuacja zmieniła się po 1815 roku. Kiedy miasto znalazło się w zaborze rosyjskim, zaczął się napływ prawosławnych urzędników i oficerów wojsk carskich (m.in. oddziałów kozackich). Liczebność tej grupy wahała się w zależności od tego, czy miasto pełniło funkcję stolicy guberni. Po II wojnie światowej liczba wyznawców prawosławia spadła do zaledwie kilkunastu osób.

Układ przestrzenny i klasycystyczna brama

Nekropolia zajmuje powierzchnię 0,315 hektara na planie pięcioboku zbliżonego do kwadratu. Teren podzielony jest na kwatery z główną aleją wytyczoną na osi bramy frontowej. Miejsce to charakteryzuje się bogatym drzewostanem, na który składają się dęby, kasztanowce i klony. Dojście od strony ulicy Górnośląskiej 8 stanowią schody, które w 2025 roku przeszły gruntowny remont.

Wejście na teren założenia prowadzi przez klasycystyczną bramę ujętą otynkowanym murem. Pierwotnie brama pokryta była boniowanym tynkiem z gzymsem i rosyjskimi napisami, jednak elementy te zniszczono podczas remontu w latach 60. XX wieku. Zachowały się dekoracyjne naczółki nad furtami bocznymi i płaskorzeźbione wieńce. Drewniane wrota wymieniono na metalowe, a całość wieńczy wydatny gzyms z krzyżem.

Cenne grobowce i pomniki sepulkralne

Mimo zniszczeń i upływu czasu zachowane nagrobki prezentują bardzo wysoką wartość artystyczną. Wyróżniają się tu przede wszystkim:

• Kaplica Kononowa z końca XIX wieku. Zamyka ona główną aleję. Ten neorenesansowy obiekt posiada boniowane elewacje, liczne kolumny, fryzy oraz namiotowy dach z kokosznikami i cebulastym hełmem. W 1891 roku spoczął tu naczelnik miejskiego więzienia Ksenofont Sawielewicz Kononow, jego żona oraz zmarły w niemowlęctwie syn Piotr.
• Klasycystyczny grobowiec Katasanowów, Myszkiewiczów i Grabowskich. Dolny człon wystawiono w 1828 roku. W 1900 roku pochowano w nim Jana (Rayko) Rajko-Grabowskiego – właściciela księgarni i ostatniego z rodu kaliskich Greków. Polskojęzyczna inskrypcja widnieje na awersie starego piaskowcowego krzyża.
• Pomnik Jekateriny Borysowicz i jej synów z 1836 roku. Monument żony proboszcza ma formę dekoracyjnego cokołu z wysokim obeliskiem i metalowym krzyżem.

Pochówki wojskowych i urzędników carskich

Przed 1918 rokiem miejsce to stało się główną nekropolią dla rosyjskich elit administracyjnych i wojskowych. Wśród spoczywających tu znanych postaci znajdują się:

• Książę Aleksander Siergiejewicz Golicyn IV (zm. 1858). Rosyjski generał-major i naczelnik Wojennego Okręgu Kaliskiego. Jego komora grobowa pozbawiona jest dziś pierwotnego, 2,5-metrowego pomnika z emblematami wojskowymi.
• Pułkownik Łukowkin (zm. 1838). Dowódca 28 Pułku Kozackiego. Jego nagrobek to klasycystyczny pomnik z ułamaną, kanelowaną kolumną z wazą. Na trzonie widnieje płaskorzeźba uskrzydlonej klepsydry symbolizującej upływ czasu.
• Pawieł Rybnikow (zm. 1885). Wicegubernator.
• Generał Nikołaj Kazimierowicz Puzyriewski (zm. 1901). Dowódca 12. Kaliskiej Brygady wojsk pogranicznych, brat generała Aleksandra Puzyriewskiego.
• Piotr Snaksarew (zm. 1909). Naczelnik powiatu i dziadek Natalii Gałczyńskiej.
• Józef Chrzanowski (zm. 1915). Inżynier gubernialny i architekt.
• Maria (1871–1891) i Anna (1872–1889) Daragan. Córki gubernatora Michaiła Daragana.

Grób markiza de Traversay i jego francusko-rosyjskie dziedzictwo

Szczególną postacią pochowaną na nekropolii przy Rogatce jest generał major markiz Leonid Aleksandrowicz de Traversay (1836–1891). Związany z rosyjską kawalerią, uczestniczył m.in. w wojnie wschodniej (krymskiej) oraz wojnie rosyjsko-tureckiej (1877–1878). Dowodził 1. Pułkiem Huzarów Sumy, z którym w październiku 1877 roku bronił brzegów Dunaju, a w lutym 1878 roku przeprawił się przez Bałkany.

Fot. Nagrobek (pierwszy z lewej) markiza de Traversay na cmentarzu prawosławnym w Kaliszu.

Jego obecność w rosyjskiej armii jest wynikiem niezwykłej historii rodziny. Był on wnukiem francuskiego arystokraty Jeana-Baptisty de Traversay (1754–1831), weterana wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych. Po wybuchu rewolucji francuskiej Jean-Baptiste wyemigrował i na prośbę carycy Katarzyny II wstąpił do floty rosyjskiej. Za panowania Aleksandra I pełnił funkcję Ministra Spraw Morskich, gruntownie reorganizując Flotę Bałtycką. Sponsorował ponadto wielkie wyprawy polarne – to właśnie na jego cześć nazwano odkryte w 1819 roku Wyspy Traversay, leżące na Oceanie Atlantyckim pomiędzy Ameryką Południową a Antarktyką.

Fot. Markiz de Traversay (fot. ze zbiorów Waldemara Ruska).

Źródło: Waldemar Rusek, zabytek.pl

Fot. Waldemar Rusek, wikimedia