Wodociągowa wieża ciśnień w Kaliszu

Wodociągowa wieża ciśnień w Kaliszu to wyjątkowy zabytek techniki zlokalizowany u zbiegu ulic Górnośląskiej i Legionów, pod dokładnym adresem Górnośląska 66a. Stanowi on jeden z dwóch tego typu zachowanych budynków w mieście Kalisz, położonym w regionie, jakim jest województwo wielkopolskie. Zależnie od przeznaczenia architekturę tego typu dzieli się powszechnie na obiekty wodociągowe, kolejowe oraz zakładowe. Pierwsza kaliska konstrukcja, pełniąca funkcję kolejową, powstała przy ulicy Obozowej w 1902 roku. Niestety, została ona całkowicie zburzona przez pruski ostrzał artyleryjski w sierpniu 1914 roku.

Historia budowy miejskiej sieci

Obecnie istniejącą budowlę zaprojektował ówczesny architekt miejski Antoni Karolak. Prace zrealizowano w latach trzydziestych XX wieku, najprawdopodobniej w przedziale 1935-1938. Inwestycja była kluczowym elementem powstającej do 1935 roku nowoczesnej sieci miejskich wodociągów. W tamtym okresie dzisiejsza ulica Polna wyznaczała granicę zwartej zabudowy kamienicznej, a na pobliskich przedmieściach dominowały tradycyjne dworki oraz chaty. Wzniesienie wieży na naturalnym wzniesieniu było decyzją uzasadnioną ekonomicznie. Konstrukcja przejęła zadanie magazynowania wody nad poziomem gruntu, dostarczając ją głównie mieszkańcom śródmieścia i niżej położonych okolic.

Zasada działania i parametry techniczne

Budowla mierzy 27 metrów wysokości. Na jej najwyższej kondygnacji, w najszerszym miejscu bryły, znajduje się zachowany do dziś zbiornik wodny o pojemności około 400 metrów sześciennych. Główne działanie wieży polegało na zapewnieniu stabilnego ciśnienia w sieci, co pozwalało płynnie pokrywać chwilowe wzrosty zapotrzebowania na wodę. Mechanizm opierał się na precyzyjnej automatyce:

• Gdy poziom wody w zbiorniku obniżał się, zawór kontrolny zamykał się, odcinając przepływ do sieci.
• Woda z głównego obiegu była następnie pompowana bezpośrednio do wnętrza zbiornika.
• Gdy poziom cieczy wzrastał do maksimum, pompa automatycznie przestawała działać.

Utrata znaczenia i lata opuszczenia

Wraz z postępem technologicznym i zastosowaniem nowoczesnych hydroforów, tego typu budowle zaczęły tracić swoje pierwotne znaczenie przemysłowe. Kaliska wieża zaopatrywała mieszkańców w wodę jedynie do lat sześćdziesiątych XX wieku, kiedy to ostatecznie wyłączono ją z miejskiego systemu wodociągów. Gmach stał całkowicie opuszczony aż do początku lat osiemdziesiątych. Wtedy to kaliski rzeźbiarz Bogdan Jarecki postanowił zaadaptować zaniedbany obiekt na przestrzeń działań dla Grupy Twórców Towarzystwa Miłośników Kalisza. Choć w wyniku tak zwanej afery wieżowej artystów wkrótce usunięto z budynku, sama idea rewitalizacji kulturalnej przetrwała.

Współczesna działalność kulturalna

W 1987 roku w budynku formalnie utworzono Ośrodek Kultury Plastycznej, będący kontynuacją wizji kaliskich twórców. Dziś na drugim piętrze oraz wyższych kondygnacjach prężnie funkcjonuje Galeria Wieża Ciśnień, oferująca przestrzeń na wystawy, konkursy i prezentacje artystyczne. W jednym z pomieszczeń galeryjnych wyeksponowano dawne, oryginalne zawory hydrauliczne. W październiku 2014 roku, cztery lata po śmierci Bogdana Jareckiego, teren wokół budynku przekształcono w Ogródek Jareckiego, który pełni funkcję stałej, plenerowej ekspozycji jego rzeźb. Obiekt można zwiedzać w wyznaczonych godzinach otwarcia galerii. Warto nadmienić, że dyrekcja tego ośrodka zarządza również pobliskim Akceleratorem Kultury, zlokalizowanym w zabytkowym budynku przy ulicy Nowy Świat 2a.

Źródło: Waldemar Rusek

Fot. Waldemar Rusek