Cmentarz Miejski w Kaliszu

Cmentarz Miejski w Kaliszu to zabytkowa nekropolia rzymskokatolicka założona w 1807 roku, co czyni ją jednym z najstarszych wciąż funkcjonujących cmentarzy w Polsce. Obiekt, zarządzany obecnie przez Parafię św. Mikołaja (katedrę), posiada główne wejście od strony ulicy Górnośląskiej oraz dodatkowe od ulicy Dąbrowskiego. Stanowi on niezwykle ważny pomnik sztuki sepulkralnej, wpisany formalnie w 1954 roku do państwowego rejestru zabytków. Leżący w województwie wielkopolskim cmentarz przyciąga badaczy historii oraz miłośników lokalnego dziedzictwa, oferując przekrój dziejów i architektury z minionych dwóch stuleci.

Zespół trzech zabytkowych cmentarzy przy Rogatce

Kaliska nekropolia katolicka jest częścią unikalnego zespołu trzech historycznych cmentarzy zlokalizowanych przy dawnej rogatce wrocławskiej. Dawniej w tym miejscu, u zbiegu dzisiejszych ulic Śródmiejskiej, Górnośląskiej, Nowego Światu i Harcerskiej, znajdował się istotny posterunek celny, gdyż na obszarze dzisiejszej granicy Kalisza i Nowych Skalmierzyc przebiegała granica prusko-rosyjska. Najstarszym obiektem w tym zespole jest cmentarz ewangelicko-augsburski (luterański), wzmiankowany w źródłach już około 1689 roku. Po przeciwnej stronie ulicy Górnośląskiej usytuowany jest cmentarz prawosławny z 1786 roku, założony przez macedońskich uciekinierów z terenów okupowanych przez Turcję. Najpóźniej ze względu na wprowadzone rygorystyczne zakazy pochówków przykościelnych, wytyczono przylegający bezpośrednio do części ewangelickiej katolicki Cmentarz Miejski.

Historia i rozwój infrastruktury cmentarnej

Oficjalne otwarcie katolickiej części nastąpiło 4 listopada 1807 roku, po kilkuletnich staraniach planistycznych rozpoczętych w roku 1803. Szybko podjęto parcele infrastrukturalne, ogradzając już w 1808 roku część terenu solidnym ceglanym murem. Z biegiem lat nekropolia była systematycznie poszerzana i unowocześniany był jej układ przestrzenny. W 1840 roku wzniesiono niezbędną kostnicę oraz nową bramę, a zaledwie cztery lata później wybudowano zachowaną do dziś okazałą bramę główną w stylu klasycystycznym. Ostateczne granice i murowane ogrodzenie ukształtowały się między 1871 a 1877 rokiem. Z uwagi na krytyczne wyczerpanie miejsc, obiekt zamknięto dla nowych pochówków ziemnych 26 stycznia 1977 roku decyzją władz wojewódzkich, zezwalając wyłącznie na dochówki członków rodzin do wcześniej istniejących grobów murowanych.

Architektura, zieleń i ekumeniczne powiązania rodzinne

Zajmujący powierzchnię około 1,85 hektara obszar charakteryzuje się bogatym starodrzewem, w skład którego wchodzą m.in. ponad stuletnie wiązy, kasztanowce, klony oraz lipy. Przy głównej alei zlokalizowano 10 zabytkowych, murowanych kaplic grobowych, a w historycznym murze okalającym teren wmurowano liczne kamienne tablice inskrypcyjne z drugiej połowy XIX i początku XX wieku. Niezwykłą cechą tego miejsca są unikalne grobowce scalające Cmentarz Miejski z sąsiednim cmentarzem ewangelickim. Zewnętrzne płyty nagrobne przedzielone są murem granicznym, jednak podziemne krypty pozostawały wspólne dla wielowyznaniowych zamożnych rodów. Doskonałym świadectwem takiej religijnej integracji mieszkańców dawnego Kalisza są monumentalne grobowce rodzin Wyganowskich oraz Heinsów.

Bohaterowie i zasłużeni spoczywający w mogiłach

Cmentarz jest miejscem wiecznego spoczynku dla wielu wybitnych postaci, kluczowych dla rozkwitu regionu oraz żołnierzy walczących o wolność. Już w 1813 roku chowano tu zmarłych z pobliskich lazaretów żołnierzy wojsk napoleońskich, wracających spod Moskwy. Wśród tysięcy mogił znajdują się kwatery kilkunastu prezydentów miasta Kalisza (m.in. Maksymiliana Opielińskiego i Mieczysława Szarrasa), naukowców, wybitnych lekarzy, prawników, a także przemysłowców i znanych artystów. Spoczywają tu także tak ważne osobistości jak Aleksander Januszkiewicz (lekarz i rektor Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie), Felicja Łączkowska, grafika Władysław Kościelniak oraz Scholastyka Wasiłowska, matka Marii Konopnickiej.

Najważniejsze zabytkowe nagrobki i kwatery weteranów

Do najstarszych i najcenniejszych pod względem historycznym form sepulkralnych należą pochówki weteranów z czasów wojen napoleońskich. Wśród nich wyróżniają się kamienny obelisk majora Stanisława Broszkowskiego (zmarłego w 1827 roku), płyta pułkownika Józefa Grzegorza Puchalskiego (z 1833 roku) oraz kwatera pułkownika Rafała Zajączka (z 1846 roku). Niezwykle ważną grupę reprezentacyjną stanowią weterani powstania styczniowego. Na cmentarzu odnaleźć można groby m.in. następujących powstańców:

• Roch Biernacki
• Jakub Chmielewski
• Jan Maksymilian Choiński
• Ludomir Choynowski
• Władysław Dołęga Otocki
• Antoni Freytag
• Henryk Mikołaj Miler
• Roman Mrozowski
• Józef Półrolniczak

Warto również nadmienić, że w kaplicy grobowej rodziny Żuczkowskich przez pewien czas ukrywano zaginioną trumnę z prochami polskich legionistów, którzy zmarli w pobliskim obozie internowania w Szczypiornie. Dowodzi to głębokiego, patriotycznego znaczenia, jakie ta zabytkowa nekropolia pełniła dla mieszkańców przez cały okres swojego funkcjonowania.

Źródło: Waldemar Rusek, fot. Waldemar Rusek