Zespół Budowlany Papierni „Dolnej” w Konstancinie-Jeziornie

Zespół Budowlany Papierni „Dolnej” to niezwykle cenny i unikalny zabytkowy kompleks dawnej fabryki papieru. Zlokalizowany jest on przy historycznej ulicy Mirkowskiej w Mirkowie, który dziś stanowi integralną część miasta Konstancin-Jeziorna. Obiekt ten to jeden z najważniejszych i najbardziej imponujących śladów bogatej, przemysłowej historii tej podwarszawskiej miejscowości, nierozerwalnie związanej z dynamicznym rozwojem całego papiernictwa na terytorium, jakim jest województwo mazowieckie. Odwiedzając Konstancin, warto wyraźnie odróżniać ten obiekt od „Papierni Górnej”, w której obecnie mieści się popularne centrum handlowe.

Początki królewskiego papiernictwa w osiemnastym wieku

Fascynująca historia papiernictwa w Jeziornie ma swój zdecydowany początek w XVIII wieku. Jedną z najważniejszych postaci historycznych, ściśle związanych z samymi początkami wielkiej produkcji, był Jan Józef Feliks von Kurtz. To właśnie ten przedsiębiorczy wizjoner uzyskał oficjalne i prawne pozwolenie na założenie pierwszej w tym rejonie, profesjonalnej papierni. Powstający zakład od samego początku chętnie korzystał z ogromnego doświadczenia zagranicznych, sprowadzonych specjalistów oraz innowacyjnych urządzeń technologicznych importowanych spoza granic kraju.

Dzięki ogromnemu zaangażowaniu twórców, całe przedsięwzięcie szybko zyskało cenne, bezpośrednie wsparcie finansowe oraz protekcję ze strony samego króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Współpraca ta sprawiła, że fabryka z dumą uzyskała zaszczytny status papierni królewskiej, co pozwalało jej na lukratywną produkcję między innymi urzędowego papieru stemplowego. Warto jednak rzetelnie zaznaczyć, że początki tego historycznego zakładu i jego skomplikowane, późniejsze dzieje obejmują wiele oddzielnych etapów rozwoju. Dlatego też nie należy błędnie utożsamiać wszystkich obecnie zachowanych w Mirkowie, murowanych budynków z tą pierwszą, pierwotną fabryką pamiętającą XVIII wiek.

Rozwój technologiczny i rozbudowa w wieku dziewiętnastym

Dziewiętnaste stulecie to czas, w którym papiernia przechodziła liczne, gruntowne zmiany własnościowe oraz skokowe zmiany technologiczne. W 1830 roku oba potężne zakłady papiernicze prężnie działające w Jeziornie, precyzyjnie określane już wtedy jako Górny i Dolny, zostały oficjalnie nabyte przez Bank Polski. Pod zarządem nowej instytucji na szeroką skalę wprowadzano tu niezwykle nowoczesne rozwiązania techniczne. Najważniejszym z nich było pionierskie zastosowanie wydajnego napędu parowego, który znacząco usprawnił ciężką pracę wszystkich maszyn papierniczych. Sukcesywnie rozbudowywano również rozległe zabudowania produkcyjne, wznosząc nowe pomieszczenia dedykowane między innymi do suszenia oraz precyzyjnego wykańczania delikatnego papieru.

Niezwykle istotnym momentem w dziejach kompleksu było jego przejęcie przez wpływową rodzinę Roeslerów w 1869 roku. Kolejnym, wielkim krokiem milowym był ostateczny zakup całego, ogromnego zakładu w 1887 roku przez bogate Akcyjne Towarzystwo Mirkowskiej Fabryki Papieru. Z tym wielkim, biznesowym wydarzeniem ściśle wiązało się historyczne przeniesienie całej, dochodowej produkcji z dalekiego Mirkowa leżącego pod Wieruszowem, prosto do Jeziorny, leżącej niedaleko wielkiej metropolii, jaką była i jest Warszawa.

Zabytkowa architektura i kompleksowy skład zespołu budowlanego

Obecny Zespół Budowlany Papierni „Dolnej” to absolutnie nie jest pojedynczy, opuszczony budynek fabryczny. Jest to ogromne, bardzo przemyślane założenie przemysłowe, w skład którego wchodzi wiele powiązanych ze sobą obiektów. Precyzyjny wykaz Narodowego Instytutu Dziedzictwa wymienia aż 14 kluczowych punktów tego zespołu:

• Elegancki budynek dawnej dyrekcji zakładu.
• Klasyczny, murowany dom mieszkalny dla wybranych pracowników.
• Specjalistyczny budynek dołów ociekowych oraz szarpaka celulozy.
• Obszerny budynek gniotownika oraz holendrów obsługujących III maszynę papierniczą.
• Gmach holendrów przypisanych do I oraz II maszyny papierniczej.
• Budynek mieszczący holendry wspierające pracę IV i VI maszyny papierniczej.
• Budynek dawnego warsztatu stolarskiego.
• Zakładowa pralnia dla potrzeb fabryki.
• Zabytkowa turbinownia będąca technologicznym sercem zasilania.
• Północne skrzydło delikatnej wykańczalni bibułki z pobliskim magazynem.
• Wielki, główny magazyn gotowego papieru i surowej celulozy.
• Monumentalny, górujący nad otoczeniem komin fabryczny.
• Otwarty plac roboczy usytuowany bezpośrednio pomiędzy halami.
• Zachowane do dziś zabytkowe ciągi komunikacyjne oraz stare tory kolejki wewnętrznej.

Zabytkowe, niezwykle ważne znaczenie historyczne ma zatem nie tylko sama, przepiękna ceglana architektura poszczególnych gmachów, ale przede wszystkim ich zachowany w nieskazitelnym stanie oryginalny układ przestrzenny. Pokazuje on nam dzisiaj w bardzo precyzyjny sposób całą dawną organizację zawiłej produkcji i wewnętrznego transportu w tak ogromnym zakładzie.

Ochrona konserwatorska i związek z osiedlem Mirków

Ten niezwykły zespół zabytkowy wraz z całym, bezpośrednim otoczeniem został na szczęście w pełni objęty profesjonalną ochroną konserwatorską na mocy prawnej decyzji Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z dnia 14 listopada 2014 roku. W publicznym wykazie prowadzonym przez Narodowy Instytut Dziedzictwa, figuruje on dumnie pod oficjalnym numerem A-1287, z dokładną datą wpisu z dnia 24 marca 2015 roku. Sukces ten był możliwy dzięki wieloletnim, uporczywym staraniom Towarzystwa Miłośników Piękna i Zabytków Konstancina im. Stefana Żeromskiego.

Niezwykle bogata historia dawnej papierni jest również ściśle i nierozłącznie związana z powstaniem oraz dynamicznym rozwojem pobliskiego osiedla robotniczego w Mirkowie. Wspomniane przeniesienie produkcji papierniczej spod Wieruszowa w 1887 roku sprawiło, że do Jeziorny masowo przybywali nie tylko inżynierowie z maszynami, ale również setki wykwalifikowanych robotników wraz ze swoimi rodzinami. Z myślą o nich wybudowano od podstaw tętniące życiem osiedle mieszkaniowe z pełną, nowoczesną infrastrukturą użyteczności publicznej. Dziś to unikalne osiedle Mirków stanowi odrębny, choć silnie związany historycznie z fabryką, ważny zespół zabytkowy wpisany do rejestru pod osobnym numerem A-1319.