Kościół pw. Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny w Ostrołęce
A-388 z dnia 20.01.1958
Kościół pw. Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny w Ostrołęce (znany także jako kościół farny oraz świątynia pw. Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny i św. Mikołaja) to najstarszy zabytek sakralny Ostrołęki (województwo mazowieckie), położony przy ul. Szwedzkiej 2 na skraju Starego Miasta. Ufundowany w 1399 roku przez księcia mazowieckiego Janusza I Starszego, był wielokrotnie niszczony przez pożary i działania wojenne, a następnie odbudowywany i rozbudowywany – w latach 1641–1658 wzniesiono murowane prezbiterium, w latach 1739–1740 barokowy korpus nawowy, natomiast w latach 1996–2000 dobudowano nawy boczne.
Historia kościoła farnego od XIV do XVIII wieku
Pierwszą drewnianą świątynię parafialną wzniesiono z fundacji księcia mazowieckiego Janusza I Starszego w 1399 roku, uposażając ją jednym łanem ziemi miary chełmińskiej. Dla odróżnienia od późniejszej świątyni klasztornej – którą jest niedaleki kościół pw. św. Antoniego – obiekt nazywano farnym. Drugim patronem fary obok Najświętszej Maryi Panny został św. Mikołaj, opiekun kupców i żeglarzy, co wiązało się z nadrzecznym, handlowym położeniem miasta nad Narwią. W 1530 roku parafia należała do dekanatu łomżyńskiego w archidiakonacie pułtuskim.
Drewniana fara kilkukrotnie padała pastwą ognia – spłonęła podczas pożaru miasta w 1563 lub 1565 roku, następnie w trakcie odbudowy prowadzonej przez proboszcza Wojciecha Borukowskiego (przy wsparciu drewna nadanego przez króla Zygmunta II Augusta z lasów starostwa różańskiego i Puszczy Drążewskiej) w 1569 roku oraz ponownie 25 września 1608 roku. Po tym pożarze nabożeństwa odprawiano w tymczasowej drewnianej szopie, a prace budowlane wspierał m.in. Wawrzyniec Białobrzeski oraz król Zygmunt III Waza, który w 1622 roku przeznaczył na ten cel część kar nakładanych na lokalnych kupców, piwowarów i rzemieślników.
Przełomem była budowa murowanego, postgotyckiego prezbiterium z zakrystią w latach 1641–1658 (lub 1647–1660) z fundacji Jana Ostrołęckiego oraz rodziców plebana Jakuba Zejdlica, przy staraniach księży Mateusza Niskiego i Stanisława Kostki Zacharkiewicza. Korpus nawowy pozostał wówczas drewniany i przylegała do niego murowana kaplica Różańcowa. Po zniszczeniach z okresu potopu szwedzkiego w 1656 roku świątynię wyremontował proboszcz Walenty Humięcki, a 14 lutego 1696 roku konsekrował ją biskup płocki Andrzej Chryzostom Załuski.
W latach 1739–1740, z inicjatywy proboszcza Franciszka Niskiego i biskupa płockiego Antoniego Sebastiana Dembowskiego, w miejscu drewnianej nawy zbudowano murowany barokowy korpus według projektu architekta Baya (Karola lub Jana Baya). W 1751 roku Wincenty Rachetti wykonał sklepienie zakrystii, a do lat 80. XVIII wieku dobudowano skarbczyk, otynkowano elewacje, położono dachy i wykonano drewnianą ambonę. Ponownej konsekracji świątyni dokonał 7 marca 1773 roku biskup kujawski Jan Dembowski za zgodą biskupa płockiego Hieronima Antoniego Szeptyckiego.
Zniszczenia wojenne i rozbudowa w XIX i XX wieku
Na początku XIX wieku zagrożone zawaleniem sklepienia wzmocniono żelaznymi ankrami (do 1819 roku, staraniem proboszcza Józefa Budnego). Poważne straty przyniosła bitwa pod Ostrołęką 26 maja 1831 roku – wybuch granatu wywołał pożar dachu, a pamiątką tamtych walk są kule armatnie wmurowane w ściany świątyni. Odbudowę przeprowadził po 1832 roku proboszcz Wojciech Dłużniewski. W drugiej połowie XIX wieku odnowiono ołtarze i organy, w 1863 roku warszawski cieśla Ferdynand Mila wykonał nową sygnaturkę, po 1885 roku drewniany chór zastąpiono murowanym, a do 1909 roku Antoni Dowmont pokrył wnętrze polichromią.
Kolejne trudne doświadczenia przypadły na okres obu wojen światowych oraz powojenną odbudowę:
- I wojna światowa i dwudziestolecie międzywojenne: Latem 1915 roku niemiecki ostrzał artyleryjski spalił dach, osłabił sklepienie i uszkodził mury, a okupanci zarekwirowali część wyposażenia. Po odbudowie więźby w 1916 roku i wpisaniu fary do rejestru zabytków 23 lutego 1928 roku przeprowadzono gruntowny remont, a w dniach 1–2 lipca 1933 roku odbył się tu Kongres Eucharystyczny pod przewodnictwem biskupa łomżyńskiego Stanisława Kostki Łukomskiego.
- Przerwana rozbudowa i II wojna światowa: W 1938 roku z inicjatywy proboszcza Edmunda Waltera rozpoczęto budowę naw bocznych i nowej kruchty zachodniej. Po wybuchu wojny Niemcy rozebrali nowo wzniesione mury, a świątynię zamienili kolejno na więzienie, magazyn zboża i nawozów sztucznych oraz warsztat naprawczy dla czołgów.
- Powojenna odbudowa i współczesna rozbudowa: W 1946 roku komisja Ministerstwa Kultury i Sztuki nakazała pilne zabezpieczenie zniszczonego gmachu. Odbudowę przeprowadził proboszcz Bronisław Tałandzewicz (polichromię wykonała Ewa Przeorska), a 23 maja 1955 roku świątynię rekonsekrował biskup pomocniczy Aleksander Mościcki. W latach 1996–2000, za probostwa Zygmunta Żukowskiego, zrealizowano przedwojenną koncepcję rozbudowy, dobudowując dwie nawy boczne, nową kruchtę oraz powiększając zakrystię.
Architektura, wnętrze i zabytkowe wyposażenie
Historyczny trzon świątyni łączy cechy późnogotyckie i barokowe. Starsza część składa się z trójprzęsłowej nawy o długości 39 metrów i szerokości 12 metrów oraz węższego, dwuprzęsłowego prezbiterium. Ściany nawy rozczłonkowują płytkie wnęki arkadowe i uproszczone pilastry toskańskie, nad którymi biegnie gzyms, a sklepienie kolebkowe wzmacniają podwójne pasy gurtowe. Prezbiterium nakrywa sklepienie kolebkowe z lunetami, dawną kaplicę sklepienie krzyżowe, natomiast chór muzyczny wspiera się na dwóch filarach. Dach wieńczy ażurowa wieżyczka na sygnaturkę z blaszaną latarnią.
We wnętrzu oraz skarbcu parafialnym zachowało się wiele cennych dzieł sztuki sakralnej (odrestaurowanych w latach 1990–1995, 2000–2009 oraz 2020):
- Barokowy ołtarz główny z początku XVIII wieku: Dwukondygnacyjna konstrukcja kolumnowa mieszcząca w polu środkowym obraz Przemienienia Pańskiego, w zwieńczeniu wizerunek św. Mikołaja Biskupa z połowy XIX wieku, a po bokach rzeźby św. Piotra i św. Pawła (II połowa XIX wieku) oraz starsze figury św. Andrzeja i św. Kosmy lub św. Jana Damasceńskiego (około 1700 roku).
- Rokokowa ambona sprzed 1781 roku: Bogato rzeźbiona kazalnica o korpusie w kształcie kielicha kwiatu z płaskorzeźbami czterech Ewangelistów oraz figurą biskupa w zwieńczeniu baldachimu.
- Ołtarz boczny i malarstwo XIX-wieczne: Ołtarz w kaplicy z obrazem Matki Boskiej Różańcowej ze św. Dominikiem autorstwa Antoniego Murzynowskiego z 1890 roku, obraz „Św. Józef z Dzieciątkiem” Adriana Głębockiego z 1892 roku oraz XIX-wieczne płótna przedstawiające św. Barbarę, św. Trójcę i cud św. Walentego.
- Detale kamienne i złotnictwo: Kamienna kropielnica z datą 1811, barokowo-ludowy krucyfiks w kruchcie, srebrny złocony kielich z około 1700 roku, rokokowy ornat z XVIII wieku oraz dwa barokowe relikwiarze w formie monstrancji (św. Aurelii z warszawską cechą probierczą z końca XVIII wieku oraz św. Konstancji).
Otoczenie kościoła i historia parafii
Zespół kościelny wyznacza jedną z granic wpisanego do rejestru zabytków układu urbanistycznego Starego Miasta i podlega ochronie konserwatorskiej wraz z otoczeniem w promieniu 50 metrów. Przez stulecia wokół fary funkcjonował cmentarz przykościelny (zamknięty po założeniu w 1817 roku nowej nekropolii na północ od miasta), a od zachodu na terenie zwanym Poświętnem działały szkoła parafialna i szpital-przytułek.
W bezpośrednim sąsiedztwie świątyni znajdują się następujące obiekty:
- Wolnostojąca dzwonnica z 1959 roku: Wzniesiona w miejscu dawnej dzwonnicy spalonej podczas bitwy w 1831 roku, wpisana do rejestru zabytków w 2013 roku (nr 530/13).
- Figura Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny: Kamienny monument zamówiony w Warszawie w 1863 roku i ustawiony w 1872 roku jako nieoficjalne upamiętnienie poległych w bitwie pod Ostrołęką w 1831 roku.
- Zabytkowa plebania przy ul. Szwedzkiej 2: Murowany budynek z około 1900 roku wzniesiony staraniem proboszcza Kajetana Śmiechowskiego (wpisany do rejestru zabytków pod nr A-613).
- Pomnik Jana Pawła II i Krzyż Męczeństwa Narodu Polskiego: Brązowa figura papieża autorstwa włoskiego rzeźbiarza Guido Marianiego (odsłonięta 23 kwietnia 2006 roku) oraz krzyż z napisem „Zło dobrem zwyciężaj” poświęcony przy grobie ks. Jerzego Popiełuszki i ustawiony przy farze 20 października 1996 roku.
Parafia pw. Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny w Ostrołęce (należąca do dekanatu Ostrołęka – Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny w diecezji łomżyńskiej) do 1978 roku była jedyną parafią w mieście. 1 września 1978 roku biskup łomżyński Mikołaj Sasinowski erygował drugą parafię przy kościele poklasztornym św. Antoniego Padewskiego (przenosząc tam przejściowo siedzibę parafii, by 1 stycznia 1982 roku ponownie erygować odrębną parafię przy farze). W kolejnych latach z jej terytorium wydzielono parafie w Obierwi (1987), Łęgu Starościńskim (1992) oraz Olszewie-Borkach (1993). Zwiedzanie wnętrza świątyni jest bezpłatne (zaleca się wizytę poza godzinami nabożeństw), a w pobliżu warto odwiedzić także Muzeum Kultury Kurpiowskiej w Ostrołęce oraz Mauzoleum bitwy pod Ostrołęką.
Porządek mszy świętej
Msze święte w kościele farnym odprawiane są w niedziele o godzinach 7:00, 8:30, 10:00, 11:30, 13:00, 16:00 oraz 18:00, a w lipcu i sierpniu dodatkowo o godzinie 20:00. W dni powszednie liturgia sprawowana jest o 6:30, 7:00 oraz 18:00, natomiast w pierwsze piątki miesiąca o godzinach 6:30, 7:00, 8:00, 16:30 oraz 18:00.
Źródło: wikipedia.org, zabytek.pl, parafie.diecezja.lomza.pl


