Kościół pw. św. Antoniego w Ostrołęce
A-384 z dnia 5.12.1958
Kościół pw. św. Antoniego w Ostrołęce to zabytkowa, barokowa świątynia rzymskokatolicka położona w Ostrołęce (województwo mazowieckie), w północno-wschodniej części miasta, w kwartale wyznaczonym ulicami Gomulickiego, Staszica, Bogusławskiego i Wójta Romy. Dawny kościół klasztorny zakonu bernardynów pełni obecnie funkcję świątyni parafialnej oraz sanktuarium św. Antoniego Padewskiego. Wraz z przylegającym od południa budynkiem dawnego klasztoru oraz dziedzińcem kalwaryjskim otoczonym krużgankami tworzy jeden z najcenniejszych zespołów architektury sakralnej północno-wschodniego Mazowsza.
Historia fundacji i klasztoru bernardynów w Ostrołęce
Inicjatorem i fundatorem założenia klasztornego był sędzia ziemi nurskiej, poseł i mieszkaniec miasta Tomasz Gocłowski herbu Rola z Gocłów, który 14 stycznia 1664 roku w konwencie bernardynów w Przasnyszu ogłosił zamiar ufundowania nowej placówki zakonnej. Celem fundacji było podniesienie rangi regionu oraz przeciwdziałanie wpływom protestantyzmu płynącym z sąsiednich Prus. W 1665 roku przedsięwzięcie zatwierdzili biskup płocki Jan Gembicki oraz król Jan Kazimierz, którego zgoda była wymagana ze względu na królewski status miasta. Pierwotnie drewniane zabudowania wzniesiono poza granicami miejskimi, na przedmieściu łomżyńskim. Zakonników wprowadzono 13 czerwca 1666 roku – w święto św. Antoniego z Padwy – a w 1668 roku placówkę podniesiono do rangi konwentu, którego pierwszym przełożonym (gwardianem) został o. Jerzy Lipski.
Budowę murowanego kościoła i klasztoru rozpoczęto w latach 1665–1666. Po trzydziestu latach prac, w 1696 roku, biskup płocki Andrzej Chryzostom Załuski konsekrował świątynię pod wezwaniem św. Antoniego z Padwy. Zabudowania gospodarcze ucierpiały w 1704 roku, a cały kompleks w 1708 roku podczas działań III wojny północnej. W pierwszej połowie XVIII wieku (przed 1752 rokiem) przed fasadą kościoła wzniesiono krużganki z kalwarią, pośrodku której w 1754 roku ustawiono wieżę zegarową. W latach 1762–1765 bernardyński malarz zakonny Walenty Żebrowski ozdobił wnętrze rokokową polichromią, natomiast w latach 1763–1764 kosztem Antoniego Brukowskiego położono posadzkę z płyt marmurowych. Po zniszczeniach z lat 70. XVIII wieku kompleks odrestaurowano pod koniec stulecia, nadając klasztorowi czteroskrzydłowy układ.
Dzieje świątyni w XIX i XX wieku oraz pożar z 1989 roku
W okresie rozbiorów i zrywów narodowych zespół pobernardyński wielokrotnie znajdował się w centrum wydarzeń historycznych. W 1831 roku, podczas powstania listopadowego i bitwy pod Ostrołęką, na terenie klasztoru bronili się żołnierze 4. Pułku Piechoty Liniowej (Czwartacy), a zabudowania uległy uszkodzeniu. W latach 1848–1855 przeprowadzono gruntowną restaurację kościoła według projektu wybitnego architekta Henryka Marconiego, realizowaną we współpracy z budowniczymi powiatu ostrołęckiego Augustem Pelletierem i Wilhelmem Arnoldem. Po upadku powstania styczniowego, w 1864 roku, władze rosyjskie skasowały zgromadzenie bernardynów – opiekę duszpasterską nad świątynią przejęła diecezja, natomiast zabudowania klasztorne przeszły na rzecz skarbu państwa i umieszczono w nich urzędy miejskie.
W latach 1906–1911 przeprowadzono renowację polichromii, a podczas I wojny światowej (1915–1917) gmach przekształcono w szpital wojskowy. Od 1925 roku w budynkach poklasztornych mieściła się szkoła rzemieślniczo-przemysłowa, a następnie także jej internat. W 1927 roku kościół przekazano miejscowej parafii (do 1978 roku jedyną parafią w mieście była erygowana w 1399 roku przez księcia mazowieckiego Janusza I parafia przy kościele pw. Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny; 1 września 1978 roku biskup łomżyński Mikołaj Sasinowski erygował drugą ostrołęcką parafię – pw. św. Antoniego Padewskiego).
W nocy z 13 na 14 marca 1989 roku w świątyni wybuchł groźny pożar, który niemal doszczętnie strawił jej wnętrze, zabytkowe wyposażenie oraz malowidła ścienne. Bezpowrotnie spłonął wówczas cenny barokowy portret fundatora Tomasza Gocłowskiego, znany współcześnie wyłącznie z reprodukcji. Ogień oszczędził jedynie dziedziniec kalwaryjski oraz otaczające go krużganki. W latach 1990–2006 dzięki szeroko zakrojonym pracom konserwatorskim świątynię zrekonstruowano i przywrócono do pierwotnego wyglądu.
Architektura kościoła, kalwarii i dawnego klasztoru
Zespół pobernardyński stanowi wartościowy przykład polskiego budownictwa sakralnego epoki baroku, wyróżniający się osiowym układem przestrzennym łączącym dziedziniec kalwaryjski, kościół oraz czworoboczny klasztor:
- Kościół pw. św. Antoniego: Murowana z cegły, otynkowana i orientowana budowla na planie krzyża łacińskiego w formie jednonawowej pseudobazyliki z transeptem. Dwuprzęsłową nawę ujmują pary płytkich, połączonych ze sobą kaplic, otwartych do wnętrza arkadami o profilowanych archiwoltach. Prezbiterium jest węższe, prosto zamknięte, dwuprzęsłowe, ze skarbcem przylegającym od północy. Nad nawą i prezbiterium wznoszą się dachy dwuspadowe, nad transeptem trójpołaciowy, a nad kaplicami i krużgankiem pulpitowe. Dwukondygnacyjna fasada główna, przysłonięta w dolnej części krużgankiem mieszczącym kruchtę, rozczłonkowana jest zdwojonymi pilastrami oraz zwieńczona wolutowymi spływami i trójkątnym szczytem z oknami, wnękami i okulusami.
- Dziedziniec kalwaryjski i krużganki: Usytuowany na osi fasady dziedziniec otoczony jest z trzech stron jednokondygnacyjnymi krużgankami arkadowymi, w których umieszczono stacje męki Pańskiej. Krużganek biegnący wzdłuż fasady pełni funkcję kruchty i łączy się z korytarzem północnego skrzydła klasztoru.
- Dawny budynek klasztorny (plebania): Dwukondygnacyjny, murowany gmach przylegający od południa do korpusu i prezbiterium kościoła. Wzniesiony na rzucie czworoboku z niewielkim kwadratowym wirydarzem pośrodku i obiegającymi go korytarzami, w narożniku południowo-wschodnim mieści dawny refektarz. Pierwotnie barokowy, po XIX- i XX-wiecznych przebudowach ma obecnie uproszczoną, bezstylową formę.
Wnętrze, polichromia Walentego Żebrowskiego i podziemne krypty
Ściany nawy i prezbiterium dzielą parzyste pilastry toskańskie podtrzymujące belkowanie z ząbkowanym gzymsem. Nawę i prezbiterium nakrywa sklepienie kolebkowe z lunetami na parach gurtów, ramiona transeptu i kaplice – sklepienie kolebkowe na gurtach, a przestrzeń pod chórem muzycznym – sklepienie kolebkowo-krzyżowe. W świątyni znajduje się dziewięć ołtarzy oraz zabytkowe organy z XVIII wieku. Największy ołtarz pod wezwaniem św. Antoniego, pierwotnie ustawiony przy nawie, na początku XX wieku przeniesiono na jedną ze ścian bocznych – w jego centralnym polu widnieje pochodzący z początku XVIII wieku obraz św. Antoniego z Dzieciątkiem.
Znaczną część ścian i sklepień pokrywa zrekonstruowana po pożarze rokokowa polichromia autorstwa zakonnika bernardyna Walentego Żebrowskiego z lat 1762–1765. Malowidła ukazują życie oraz cuda św. Antoniego z Padwy – wybitnego kaznodziei, cudotwórcy i misjonarza – uzupełnione o alegorie czterech pór roku i czterech części świata.
Pod kościołem rozciągają się rozległe podziemne krypty – jedne z największych i najcenniejszych w północno-wschodniej Polsce – mieszczące grobowce zakonników, fundatorów oraz okolicznej szlachty. Kronikę klasztorną pochówków otwierają fundator Tomasz Gocłowski oraz jego żona Marianna z Bogdańskich, a obok nich spoczywają przedstawiciele rodów Zbierzchowskich, Mieczkowskich, Duczymińskich, Kisielnickich, Zaruskich, Bukowskich, Godlewskich, Mierzejewskich i Radgowskich.
Sanktuarium św. Antoniego Padewskiego i informacje dla zwiedzających
W czerwcu 2007 roku do świątyni sprowadzono z Padwy relikwie św. Antoniego. Trzy lata później, 13 czerwca 2010 roku, ordynariusz diecezji łomżyńskiej ks. bp Stanisław Stefanek ustanowił kościół sanktuarium św. Antoniego Padewskiego, mianując jego kustoszem proboszcza parafii ks. kan. dr. Zdzisława Grzegorczyka. 5 listopada 2023 roku do sanktuarium wprowadzono również relikwie błogosławionej Rodziny Ulmów.
Przy północnej ścianie kościoła znajduje się pomnik upamiętniający Czwartaków poległych w 1831 roku w bitwie pod Ostrołęką. Zwiedzanie dziedzińca kalwaryjskiego oraz wnętrza świątyni jest bezpłatne (zaleca się zwiedzanie poza godzinami nabożeństw). Podczas pobytu w mieście warto odwiedzić także pobliskie Muzeum Kultury Kurpiowskiej w Ostrołęce oraz Mauzoleum bitwy pod Ostrołęką.
Msze Świete w Sanktuarium św. Antoniego Padewskiego
Msze święte w świątyni odprawiane są w niedziele o godzinach 6:30, 8:30, 10:00, 11:30, 13:00, 14:45 (msza trydencka), 16:00, 18:00 oraz 20:00. W dni powszednie liturgia sprawowana jest o 6:30, 7:00, 8:30, 15:00 (z wyjątkiem wakacji i czasu wizyt duszpasterskich) oraz 18:00, natomiast w święta kościelne i pierwsze piątki miesiąca o godzinach 6:30, 7:10, 8:30, 15:00 (oprócz wakacji i czasu wizyt duszpasterskich), 16:30 oraz 18:00.
Źródło: sanktuarium.ostroleka.pl, zabytek.pl, parafie.diecezja.lomza.pl, zabytek.pl


