Grób Nieznanego Żołnierza w Warszawie
11/2, 511/3 z 1 lipca 1965
Grób Nieznanego Żołnierza w Warszawie, usytuowany na reprezentacyjnym placu marsz. Józefa Piłsudskiego w Warszawie, stanowi najważniejsze w kraju symboliczne miejsce pamięci poświęcone bezimiennym bohaterom poległym w walce o niepodległość ojczyzny. Ten monumentalny grobowiec, wpisany w zachowany fragment arkad przedwojennego Pałacu Saskiego na terenie, który współcześnie tworzy województwo mazowieckie, jest jednocześnie miejscem najwyższych uroczystości państwowych, całodobowej służby wartowniczej oraz obowiązkowym punktem protokołu dyplomatycznego dla zagranicznych delegacji.
Geneza idei i droga do powstania pomnika
Koncepcja honorowania bezimiennych żołnierzy narodziła się po I wojnie światowej we Francji z inicjatywy Fryderyka Simona, który na froncie stracił trzech synów. W 1920 roku w Paryżu oraz w Wielkiej Brytanii odsłonięto pierwsze tego typu monumenty. W odrodzonej Polsce pierwsze inicjatywy pojawiły się już w 1921 roku, jednak przez kilka lat spierano się o formę oraz lokalizację upamiętnienia. Rozważano m.in. skromną kapliczkę w Bazylice Archikatedralnej pw. Świętego Jana Chrzciciela w Warszawie, monumentalny pomnik przy Parku Skaryszewskim czy usypanie kopca na stokach, gdzie wznosi się Cytadela Warszawska.
Przełom nastąpił 2 grudnia 1924 roku, gdy nieznani wówczas fundatorzy (Zjednoczenie Polskich Stowarzyszeń Rzeczypospolitej) złożyli nocą płytę z piaskowca przed pomnikiem księcia Józefa Poniatowskiego na placu Saskim. Wydarzenie to zmobilizowało władze oraz Tymczasowy Komitet Organizacyjny powołany z inicjatywy prezydenta Stanisława Wojciechowskiego. W styczniu 1925 roku Rada Ministrów na wniosek ministra spraw wojskowych gen. Władysława Sikorskiego zdecydowała, że pomnik powstanie w trzech środkowych arkadach kolumnady Pałacu Saskiego, a wykonanie projektu powierzono wybitnemu rzeźbiarzowi Stanisławowi Kazimierzowi Ostrowskiemu. Warto dodać, że pierwszą w kraju płytę-pomnik Nieznanego Żołnierza odsłonięto nieco wcześniej, 22 marca 1925 roku w Łodzi.
Wybór pobojowiska, ekshumacja we Lwowie i uroczysty pogrzeb
4 kwietnia 1925 roku w Ministerstwie Spraw Wojskowych przeprowadzono losowanie spośród piętnastu pobojowisk, na których walczył polski żołnierz w latach 1918–1920. Najmłodszy kawaler orderu Virtuti Militari, ogniomistrz Józef Buczkowski, wylosował Lwów. 29 października 1925 roku na Cmentarzu Obrońców Lwowa ekshumowano trzy bezimienne mogiły, z których wyboru jednej trumny dokonała Jadwiga Zarugiewiczowa – matka Konstantego, poległego pod Zadwórzem. Wskazana trumna zawierała szczątki młodego ochotnika w wieku około 14 lat, bez szarży wojskowej, pochowanego w maciejówce z orzełkiem, z ranami postrzałowymi głowy oraz nogi.
![]()
Fot. Wybór trumny z ciałem Nieznanego Żołnierza na Cmentarzu Obrońców Lwowa.
Trumnę przewieziono specjalnym pociągiem do stolicy, gdzie 2 listopada 1925 roku odbyły się uroczystości pogrzebowe. Po nabożeństwie w katedrze św. Jana kondukt przeszedł Krakowskim Przedmieściem na plac Saski. O godzinie 13:00 przy dźwięku dzwonów i 24 wystrzałach armatnich trumnę złożono w grobowcu wraz z aktem erekcyjnym oraz czternastoma urnami z ziemią z pozostałych wylosowanych pobojowisk. Grób nakryto kamienną płytą z napisem: „Tu leży żołnierz polski poległy za Ojczyznę”, a prezydent Wojciechowski zapalił wieczny znicz.
![]()
Fot. Żołnierze i oficerowie pod Grobem Nieznanego Żołnierza w dniu 7 października 1928 roku.
Zniszczenie w czasie II wojny światowej i powojenna odbudowa
W okresie okupacji hitlerowskiej warszawiacy mimo zagrożenia składali pod grobem kwiaty, a podziemie spaliło wzniesiony przez Niemców łuk triumfalny. Podczas wycofywania się ze stolicy, w dniach 28–29 grudnia 1944 roku, niemieckie oddziały minerskie wysadziły w powietrze Pałac Saski. Z potężnego gmachu ocalał jedynie środkowy fragment kolumnady z trzema arkadami mieszczącymi grobowiec.
![]()
Fot. Zniszczony przez Niemców w 1944 roku Grób Nieznanego Żołnierza w Warszawie.
Po wojnie odrzucono pomysł pozostawienia nienaruszonego gruzowiska i powierzono odbudowę architektowi Zygmuntowi Stępińskiemu, który nadał monumentowi formę trwałej ruiny. Od strony Ogrodu Saskiego w arkadach umieszczono ozdobne kraty autorstwa Henryka Grunwalda, a przed filarami stanęły cztery duże kotły z ziemią z 24 pól bitewnych II wojny światowej. Uroczyste ponowne odsłonięcie odbudowanego obiektu nastąpiło 8 maja 1946 roku.
Tablice pamiątkowe i zmiany wystroju po 1989 roku
W okresie PRL władze komunistyczne usunęły przedwojenne tablice dokumentujące walki z lat 1918–1920 (trafiły one do zbiorów, które gromadzi Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie), zastępując je zestawieniem bitew z udziałem ludowego Wojska Polskiego oraz Gwardii i Armii Ludowej. Szczególne znaczenie dla polskiej tożsamości miała wizyta papieża Jana Pawła II w czerwcu 1979 roku, który modlił się przy grobie podczas pierwszej pielgrzymki do ojczyzny.
Przełom przyniosły lata 1989–1991. W kwietniu 1989 roku złożono tu urnę z ziemią katyńską, a 11 listopada 1990 roku przywrócono przedwojenne tablice. 3 maja 1991 roku odsłonięto kolejnych czternaście tablic obejmujących historię oręża polskiego od X wieku po rok 1945. W latach 2016–2017 dodano upamiętnienia żołnierzy wyklętych oraz polskiej samoobrony na Kresach Wschodnich, a w marcu 2026 roku uzupełniono inskrypcje o obronę Birczy. Obecnie na filarach arkad widnieją 22 tablice dokumentujące ponad tysiąc lat polskich zmagań zbrojnych – od Cedyni (972) i Grunwaldu (1410), przez Wiedeń (1683) i obronę Warszawy (1920), aż po Monte Cassino (1944) i podziemie antykomunistyczne.
Warta honorowa, ceremoniał i plany odbudowy otoczenia
Przy grobie nieustannie płonie wieczny znicz, a całodobową służbę sprawuje warta honorowa wystawiana przez Pułk Reprezentacyjny Wojska Polskiego. Dwóch żołnierzy pełni służbę przez godzinę, po czym następuje uroczysta zmiana posterunku (szczególnie rozbudowana w niedziele o godzinie 12:00 oraz podczas świąt państwowych: 3 maja, 15 sierpnia i 11 listopada). W 2018 roku monument otrzymał oficjalny status grobu wojennego najwyższej rangi.
Przyszłość otoczenia pomnika wiąże się z planowaną odbudową zachodniej pierzei placu Piłsudskiego. Wyłoniony w międzynarodowym konkursie projekt zakłada rekonstrukcję kolumnady Pałacu Saskiego wokół grobu przy jednoczesnym subtelnym wyodrębnieniu oryginalnych, ocalałych z pożogi wojennej arkad z 1925 roku, aby zachować ich autentyczny, historyczny charakter.
Źródło: wikipedia.org, muzhp.pl, ipn.gov.pl


