Reduta Wolska nr 56 w Warszawie
A-54 z 20.08.2003
Reduta Wolska nr 56 w Warszawie (określana również jako dzieło 56, Reduta Wolska lub fort Sowińskiego) to zespół dawnych umocnień obronnych położony w dzielnicy Wola przy skrzyżowaniu ulic Wolskiej i Redutowej. Forty o rodowodzie sięgającym XVIII wieku zapisały się w historii Warszawy jako centralny punkt oporu podczas rosyjskiego szturmu 6 września 1831 roku w okresie powstania listopadowego oraz miejsce śmierci generała Józefa Sowińskiego.
Geneza i rola strategiczna umocnień na Woli
Fortyfikacje ziemne w tym miejscu wzniesiono w 1831 roku na bazie wcześniejszych szańców z okresu insurekcji kościuszkowskiej z 1794 roku, które broniły stolicy przed wojskami pruskim. Zgodnie z miejscową tradycją jeszcze starsze umocnienia polowe funkcjonowały tu w XVII wieku podczas wojen ze Szwecją. Dziewiętnastowieczna reduta jedynie częściowo wykorzystała narys okopów kościuszkowskich, tworząc główne dzieło pierwszej linii zachodnich fortyfikacji miasta. Z lewej flanki, z odległości około 2 kilometrów, jej przedpole osłaniała Reduta nr 54 "Ordona" w Warszawie.
![]()
Rys. Portret - Józef Sowiński (1777-1831).
W lipcu 1831 roku komendantem dzieła nr 56 mianowano pułkownika Józefa Sowińskiego – weterana wojen napoleońskich. W sierpniu 1831 roku, wobec zbliżania się głównej armii rosyjskiej pod wodzą feldmarszałka Iwana Paskiewicza, powierzono mu dowodztwo całego odcinka obrony Woli, a 22 sierpnia awansowano na stopień generała brygady.
Szturm rosyjski i obrona Reduty Wolskiej 6 września 1831 roku
Główne natarcie armii rosyjskiej rozpoczęło się 6 września 1831 roku i zostało skierowane bezpośrednio na umocnienia wolskie. Pozycji broniło zaledwie 1300 polskich żołnierzy uzbrojonych w 12 dział, podczas gdy strona rosyjska rzuciła do ataku 87 batalionów piechoty oraz 114 szwadronów kawalerii wspieranych ogniem 100 dział. Załogę szańca tworzyły pododdziały 8. i 10. pułku piechoty liniowej.
![]()
Rys. Rosyjski atak na redutę 56 w czasie powstania listopadowego w 1831.
Kilkugodzinna obrona prowadzona pod osobistym dowództwem generała Sowińskiego nie miała szans powodzenia wobec przygniatającej przewagi liczebnej i artyleryjskiej przeciwnika. Po przełamaniu wałów przez rosyjską piechotę do niewoli dostali się m.in. dowódca 8. pułku piechoty liniowej major Jan Wodzyński oraz dowódca 10. pułku piechoty liniowej major Piotr Wysocki.
Trzy przekazy o śmierci generała Józefa Sowińskiego
Dokładne okoliczności śmierci dowódcy reduty nie zostały jednoznacznie potwierdzone, a w historiografii i tradycji funkcjonują trzy główne wersje wydarzeń:
- Śmierć na wałach przy armacie: Według jednego z przekazów generał zginął na stanowisku ogniowym przy dziale, ponieważ jego drewniana proteza nogi ugrzęzła w rozkopanej ziemi, uniemożliwiając wycofanie się.
- Śmierć w kościele św. Wawrzyńca: Druga relacja wskazuje, że ranny dowódca został zabity przed ołtarzem wewnątrz świątyni znajdującej się w obrębie umocnień.
- Komunikat władz rosyjskich: Administracja carska ogłosiła wersję o śmierci generała na posterunku bojowym, co podchwycili artyści, tworząc znane wizerunki Sowińskiego zakłutego bagnetami przez żołnierzy rosyjskich.
![]()
Rys. Gen. Sowiński na szańcach Woli, obraz Wojciecha Kossaka.
Dzieje obiektu po 1831 roku oraz podczas obrony stolicy w 1939 roku
Po upadku powstania listopadowego władze carskie zatarły polski charakter miejsca pamięci, urządzając na terenie dawnej reduty cmentarz prawosławny (założony w 1834 roku), a katolicki kościół św. Wawrzyńca przekształcając w prawosławną cerkiew Włodzimierskiej Ikony Matki Bożej.
Fortyfikacje ponownie odegrały rolę militarną podczas obrony Warszawy we wrześniu 1939 roku. Teren dawnej reduty wchodził wówczas w skład odcinka obsadzonego przez 8. kompanię 40. pułku piechoty „Dzieci Lwowskich” pod dowództwem porucznika Zdzisława Pacaka-Kuźmirskiego, skutecznie broniąc zachodniego podejścia do Woli przed oddziałami niemieckimi.
Zabytki i miejsca pamięci na terenie Reduty Wolskiej
Zespół Reduty Wolskiej przy ulicy Wolskiej 138–140 figuruje w rejestrze zabytków pod numerem A-54 (wpis z 20 sierpnia 2003 roku). Ochroną objęto cztery historyczne obiekty tworzące unikatowy kompleks militarno-sakralny:
- Reduta nr 56: Zachowane ziemne szańce, wały oraz zarys fosy z lat 1794, 1831 i połowy XIX wieku.
- Kościół parafialny pw. św. Wawrzyńca: Świątynia z końca XVII wieku, odbudowywana i przekształcana w latach 1838 oraz 1932, w której mury zewnętrzne wmurowano kule armatnie i lufy z 1831 roku.
- Cmentarz prawosławny: Zabytkowa nekropolia założona w 1834 roku na dawnych umocnieniach ziemnych.
- Cerkiew prawosławna cmentarna pw. św. Jana Klimaka: Świątynia wzniesiona w 1905 roku na terenie cmentarza.
W bezpośrednim otoczeniu kościoła św. Wawrzyńca znajdują się kluczowe mogiły wojenne oraz pomniki upamiętniające obrońców i mieszkańców dzielnicy:
- Mogiły wojenne i cywilne: Zbiorowa mogiła żołnierzy 8. i 10. pułku piechoty liniowej z 1831 roku, kwatera grobów żołnierzy III batalionu 40. pułku piechoty „Dzieci Lwowskich” poległych we wrześniu 1939 roku oraz zbiorowa mogiła mieszkańców Woli zamordowanych podczas rzezi Woli w sierpniu 1944 roku.
- Upamiętnienia architektoniczne i rzeźbiarskie: Krzyż upamiętniający miejsce śmierci generała Józefa Sowińskiego, płaskorzeźba z popiersiem generała na ścianie świątyni, pomnik ofiar rzezi Woli wzniesiony w 1949 roku oraz piaskowcowa tablica pamiątkowa Karola Tchorka osadzona w murze przy bramie kościelnej.
Sąsiednie upamiętnienia i zwiedzanie okolicy na Woli
Pamięć o dowódcy Reduty Wolskiej utrwalono także w urbanistyce dzielnicy – na przedpolu dawnych szańców przebiega ulica gen. Józefa Sowińskiego, natomiast przy skrzyżowaniu ulic Elekcyjnej i Wolskiej znajduje się park im. gen. Józefa Sowińskiego.
Odwiedzając historyczne miejsca Woli oraz sąsiedniej Ochoty, warto włączyć do trasy zwiedzania również pobliskie obiekty związane z dziejami walk o Warszawę: Muzeum Woli, Pomnik Reduty Ordona na Woli w Warszawie, Pomnik Barykada Września, Pomnik Reduty Kaliskiej w Warszawie oraz Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie.
Źródło: wikipedia.org, polskaniezwykla.pl, zabytek.pl, warszawa.fandom.com, wola.um.warszawa.pl


