Rezerwat przyrody Jezioro Kalejty

Rezerwat przyrody Jezioro Kalejty – krajobrazowy rezerwat przyrody położony na terenie gmin Nowinka i Płaska w województwie podlaskim, w zachodniej części Puszczy Augustowskiej. Przedmiotem ochrony są wyjątkowe wartości przyrodnicze Jeziora Długiego Augustowskiego (którego dawna nazwa to Kalejty) oraz swoiste cechy tutejszego krajobrazu. Obszar rezerwatu podlega ochronie czynnej, co oznacza, że stale podejmowane są działania mające na celu zachowanie jego unikalnych walorów i bogatej bioróżnorodności.

Położenie i obszar rezerwatu

Większość opisywanego rezerwatu położona jest w gminie Nowinka, natomiast niewielki jego fragment na wschodzie znajduje się w gminie Płaska. Cały rezerwat znajduje się na terenie nadleśnictwa Szczebra. Jest on umiejscowiony zaledwie kilkaset metrów na północ od brzegu Jeziora Białego Augustowskiego, które stanowi zarazem administracyjną granicę Augustowa, i ok. 5 km od gwarnego centrum tego miasta.

Od północy rezerwat bezpośrednio graniczy z malowniczą wsią Strękowizna, a od zachodu z gruntami PKP (przez które przebiega linia kolejowa nr 40) oraz z gruntami wsi Szczebra. Przez obszar rezerwatu poprowadzono drogi gruntowe: w tym jedną publiczną i jedną gminną, a także rozbudowany szereg urokliwych dróg leśnych. Na terenie rezerwatu zlokalizowane są również specjalnie wytyczone ścieżki edukacyjne, co czyni to miejsce wyjątkowo atrakcyjnym punktem dla miłośników natury.

Rezerwat w swoich granicach obejmuje rozległe Jezioro Długie Augustowskie o powierzchni 163,07 ha, a także trzy niewielkie, ale niezwykle interesujące jeziora dystroficzne oraz otaczające je gęste lasy. Według oficjalnego Zarządzenia Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska w Białymstoku z dnia 12 maja 2016 r. łączna powierzchnia rezerwatu wynosi 763,30 ha. Warto odnotować, że akt powołujący ten obszar do życia z 1980 r. podawał powierzchnię 740,67 ha. Granice rezerwatu nigdy nie były zmienione, a różnice w liczbach wynikają wyłącznie z zastosowania nowocześniejszej metodologii pomiaru i wliczania terenów. Całkowita długość granic rezerwatu to dokładnie 21,95 km.

Zgodnie z obowiązującym podziałem przyrodniczo-leśnym, omawiane położenie klasyfikuje się w następujący sposób:

• Kraina: Mazursko-Podlaska
• Dzielnica: Suwalsko-Augustowska

Budowa geologiczna i gleby

Obszar tego zachwycającego rezerwatu charakteryzuje się dość jednorodną budową geologiczną. W całości stanowi on istotną część rozległej, piaszczysto-żwirowej sandrowej Równiny Augustowskiej. Na tym specyficznym terenie zdecydowanie dominują gleby rdzawe, które tworzą bazowe podłoże dla tamtejszej, bujnej roślinności.

Z kolei w nieregularnych zagłębieniach terenowych, które zlokalizowane są głównie w zachodniej i wschodniej części rezerwatu, a także w cienistych dolinach niewielkich rzeczek oraz na tarasach jeziora, można napotkać zróżnicowane gleby bagienne i pobagienne. Powstały one na przestrzeni wieków z systematycznie nagromadzonych utworów organicznych, na które składają się przede wszystkim cenne torfy wysokie.

Stosunki wodne w rezerwacie

Środkową, najbardziej reprezentatywną część rezerwatu zajmuje imponujące Jezioro Długie Augustowskie. Posiada ono wyjątkowo nieregularny kształt, który jest wyraźnie wydłużony na osi wschód-zachód. Ten czysty akwen składa się z trzech odnóg (Wołowe, Kalejty, Ślepe), które są rozdzielone długimi i bardzo wąskimi cyplami leśnymi.

Linia brzegowa jeziora jest silnie rozwinięta, a same brzegi mają na ogół łagodne, niezbyt strome krawędzie. Są one dogodnie dostępne w blisko 80%, natomiast pozostałe naturalne części wybrzeża są zatorfione. Na spokojnych wodach jeziora usytuowana jest malownicza wyspa o pow. 0,25 ha. Jest ona gęsto porośnięta mieszanym drzewostanem, z dominującą 80-letnią olszą oraz wspaniałą domieszką 125-letniej sosny.

W rezerwacie kryją się też trzy mniejsze jeziora dystroficzne, które na Suwalszczyźnie tradycyjnie określane są jako suchary. Są to:

• Jezioro Ślepe I i Jezioro Ślepe II ukryte w oddziale 165 obrębu Szczebra (północno-zachodnia część rezerwatu)
• Jeziorko bez nazwy zlokalizowane w oddziale 71 obrębu Przewięź (południowo-wschodnia część rezerwatu)

Dodatkowo przez zachodnią część tego chronionego obszaru spokojnie przepływa rzeczka Dłużanka. Wypływa ona z Jeziora Długiego i swoimi meandrami wpada ostatecznie do rzeki Blizna.

Bogactwo flory i zbiorowiska leśne

Dziewicze drzewostany zajmują prawie 76% powierzchni rezerwatu. Najbardziej rozpowszechnionym i typowym zbiorowiskiem naturalnym jest tu bór brusznicowy. W zacienionym tarasie rzeczki Dłużanki występują z kolei niezwykle rzadkie w całej puszczy bory mieszane torfowcowe o charakterze borealnym.

Według typologii leśnej, największą powierzchnię w ekosystemie zajmuje bór świeży (stanowi on prawie 75% pow. leśnej). Następne pod względem obszaru są: bór bagienny (ponad 7%) i bór mieszany świeży (prawie 6%). Wszelkie pozostałe siedliska nie zajmują łącznie więcej niż 3% powierzchni. We florze zdecydowanie przeważają wysokie drzewostany z panującą sosną. Cennym dobrem jest starodrzew w wieku powyżej 100 lat (czasami dochodzący do 170 lat), który zajmuje ok. 35% powierzchni całego lasu. Stare sosny, rosnące często tuż nad brzegiem wód, mają ciekawe ukształtowanie i są jedną z głównych atrakcji wizualnych rezerwatu.

Zespoły roślinności występujące i zbadane na terenie rezerwatu:

• Świerkowo-sosnowy bór brusznicowy (Vaccinio vitis-ideae – Pintum) – z charakterystycznym runem złożonym głównie z borówki czarnej i borówki brusznicy. Występuje tu również piękna sasanka otwarta, widłak goździsty, widlicz spłaszczony, tajęża jednostronna, pomocnik baldaszkowy i rzadka arnika górska. Zespół ten zajmuje największą przestrzeń w rezerwacie.
• Dębowo-sosnowy bór mieszany (Querco roboris – Pinetum) – występuje tylko miejscami, głównie na stokach wyniesień otaczających jezioro, i zajmuje nieduże powierzchnie. Ukrywa on kilka rzadkich gatunków runa: miodunka wąskolistna, jaskier wielokwiatowy, turówka leśna i dąbrówka piramidalna.
• Bór bagienny (Vaccinio uliginosi – Pinetum) – widoczny przede wszystkim w zachodniej części rezerwatu, rozciągnięty na obrzeżach zatorfionych obniżeń, z zauważalnym udziałem bagna zwyczajnego i pysznej borówki bagiennej.
• Torfowisko wysokie – to w rzeczywistości dawne zatoki jeziora porośnięte rzadkim, dość skarłowaciałym drzewostanem sosnowym i runem: wełnianka pochwowata, żurawina błotna, żurawina drobnolistkowa oraz modrzewnica zwyczajna.
• Łęg jesionowo-olszowy – umiejscowiony w zatorfionej dolinie strumienia nieustannie prowadzącego wodę z jeziora Kalejty bezpośrednio do rzeki Blizny. Zdecydowanie dominuje tu roślina o nazwie szczyr trwały.
• Ols porzeczkowy (Ribeso nigri – Alnetum) – wilgotny ekosystem kluczowy dla wodnej równowagi.
• Las mieszany torfowcowy (Betulo pubescentis – Piceetum) – gęsto porasta go strzelisty świerk, brzoza omszona oraz olsza czarna. W cieniu rosną ponadto: listera sercowata, widłak jałowcowaty, wroniec widlasty oraz niezwykle urokliwy wawrzynek wilczełyko.
• Zespół turzycy bagiennej (Caricetum limosae) – spotykany we wschodniej części rezerwatu, w którym uchowały się wyjątkowo rzadkie gatunki tutejszej flory: bagnica torfowa, międożerna rosiczka długolistna, przygiełka biała, pływacz średni, pływacz drobny, turzyca dwupienna i kłoć wiechowata.

Fauna i ochrona przyrody

Niezmącony i oddalony od cywilizacji teren rezerwatu jest idealnym miejscem schronienia i stałego bytowania licznych gatunków zwierząt. Ze względu na wspaniałe uwarunkowania terenowe, strefa ta stała się niekwestionowanym azylem zwłaszcza dla rzadkiego ptactwa leśnego i różnorodnego ptactwa wodno-błotnego, które w tym dzikim zakątku ma zapewnione bezstresowe warunki do życia i rozrodu.