Jezioro Czorsztyńskie

Jezioro Czorsztyńskie, funkcjonujące również pod nazwą Zbiornik Czorsztyński, to imponujący akwen zaporowy utworzony na rzece Dunajec. Położony jest w malowniczej scenerii, jaką oferuje Kotlina Nowotarska, rozdzielając dwa potężne pasma górskie: Pieniny oraz Gorce. Powstanie tego obiektu jest wynikiem jednej z największych inwestycji hydrotechnicznych w historii regionu, polegającej na wzniesieniu zapory wodnej w miejscowości Niedzica. Lokalizacja ta stanowi naturalną granicę pomiędzy pasmami znanymi jako Pieniny Spiskie a Pieniny Właściwe.

Dane techniczne i hydrologiczne zbiornika

Rozmiary jeziora są imponujące – jego długość wynosi 9 km, a średnia szerokość to 1,3 km, przy czym w najszerszym miejscu osiąga ona 1,75 km. Niezwykle urozmaicona linia brzegowa ciągnie się na długości blisko 30 km. Przy pełnym napełnieniu głębokość maksymalna zbiornika dochodzi do 49,5 m, podczas gdy średnia głębokość wynosi około 19 metrów. Na lewym brzegu jeziora znajdują się liczne zatoki, takie jak Zatoka Lemierzysk, Sygulina, Pusta Zatoka, Stronie, Wronina czy Harczy Grunt. Z kolei prawy brzeg urozmaicają zatoki: Baniska, Zatoka Falsztyńska oraz Kosarzyska.

Pojemność całkowita akwenu to aż 231,9 mln m³, z czego pojemność użytkowa przy maksymalnym poziomie piętrzenia wynosi 198,0 mln m³. Normalny poziom lustra wody utrzymywany jest na rzędnej 529 m n.p.m., a powierzchnia zbiornika waha się od niespełna 4 do ponad 12 km². Głębokość wody jest największa w okolicach zapory i stopniowo maleje w kierunku cofki, czyli miejsca, gdzie rzeka wpada do jeziora.

Zapora w Niedzicy i funkcje energetyczne

Kluczowym elementem całego systemu jest zapora o długości 404 m i wysokości blisko 60 m. Jest to konstrukcja ziemna z rdzeniem gruntowym, usytuowana na 173. kilometrze biegu rzeki. Budowla ta gromadzi wody spływające z ogromnego obszaru zlewni o powierzchni 1287 km². Zaawansowane urządzenia upustowe zainstalowane w zaporze pozwalają na zrzut wody w ilości przekraczającej 2 tysiące metrów sześciennych na sekundę.

Ważną funkcją gospodarczą, jaką pełni zbiornik, jest produkcja energii elektrycznej. Znajduje się tu elektrownia szczytowo-pompowa o mocy maksymalnej 90,5 MW. Produkuje ona rocznie około 140 GWh energii, z czego blisko połowa pochodzi z cyklu pompowego – czyli ponownego wykorzystania wody przepompowanej z położonego niżej zbiornika wyrównawczego. Funkcję tę pełni mniejszy akwen – Jezioro Sromowskie.

Znaczenie przeciwpowodziowe i wpływ na środowisko

Najważniejszym zadaniem inwestycji jest ochrona doliny rzeki przed powodziami. Służy temu stała rezerwa powodziowa wynosząca ponad 63 mln m³. Skuteczność systemu została potwierdzona podczas wielkiej powodzi w lipcu 1997 roku, kiedy to zbiornik zredukował falę dopływową z poziomu 1400 m³/s do bezpiecznego odpływu wielkości 600 m³/s. Dodatkowo jezioro poprawia warunki spływu przez przełom pieniński w okresach suszy.

Obecność tak dużej masy wody oddziałuje na lokalny mikroklimat, podnosząc średnią temperaturę w promieniu 5 km o około 0,3 °C i łagodząc dobowe wahania temperatur. Mimo obaw o wpływ tych zmian na unikatową florę górską, zbiornik stał się domem dla wielu gatunków. Utworzono na nim nawet sztuczną wyspę, zwaną Ptasią Wyspą, która jest bezpiecznym lęgowiskiem dla ptactwa wodnego.

Historia powstawania inwestycji

Proces tworzenia jeziora był wieloetapowy i trwał kilka dekad. Pierwsze decyzje rządowe zapadły jeszcze w 1964 roku. Budowę rozpoczęto na przełomie lat 60. i 70., dzieląc ją na zadania obejmujące budowę dróg, obiektów podstawowych oraz oczyszczalni ścieków – m.in. w mieście Nowy Targ. Przełomowym momentem było przełożenie koryta rzeki w 1988 roku. Ostateczne oddanie zapory i elektrowni do użytku nastąpiło w 1994 roku, a prace wykończeniowe oraz napełnianie zbiornika zakończono w 1997 roku. Równolegle prowadzono prace konserwatorskie przy okolicznych zabytkach oraz budowę skansenu.

Atrakcje turystyczne i rekreacja

Okolice akwenu to jeden z najatrakcyjniejszych regionów turystycznych w Polsce. Największą popularnością cieszy się sama zapora główna. W bezpośrednim sąsiedztwie znajdują się cenne obiekty historyczne i przyrodnicze:

• Pieniński Park Narodowy – oferujący niezapomniane widoki i kontakt z naturą.
• Zamek w Czorsztynie – malownicze ruiny górujące nad taflą wody.
• Zamek w Niedzicy – doskonale zachowana warownia po drugiej stronie jeziora.
• Góra Wdżar – wzniesienie pochodzenia wulkanicznego z ośrodkiem narciarskim i letnią zjeżdżalnią.
• Osada turystyczna w miejscowości Kluszkowce – z zabytkową zabudową drewnianą i muzeum etnograficznym.

Jezioro jest rajem dla miłośników sportów wodnych – umożliwia żeglowanie, wędkowanie i nurkowanie. Wokół zbiornika biegnie malownicza trasa rowerowa VeloDunajec. Warto również wspomnieć o miejscowościach takich jak Frydman czy Dębno, które dzięki inwestycji zyskały zabezpieczenia przeciwpowodziowe, a ich zabytki są chętnie odwiedzane przez turystów.