Figura św. Jana Nepomucena w Cieplicach
Figura św. Jana Nepomucena w Cieplicach należy do najcenniejszych i najbardziej symbolicznych zabytków rzeźby sakralnej zachowanych na terenie Cieplic Zdroju. Usytuowana przy moście nad rzeką Kamienną, od ponad trzech stuleci stanowi świadectwo głębokiej religijności mieszkańców, związków regionu z kulturą czeską oraz dramatycznych dziejów związanych z klęskami żywiołowymi, w szczególności powodziami, które wielokrotnie dotykały Kotlinę Jeleniogórską.
Kult św. Jana Nepomucena na Śląsku
Postać św. Jana Nepomucena jest nierozerwalnie związana z tradycją czeską, jednak jego kult bardzo wcześnie rozprzestrzenił się także na Śląsku. Wynikało to z faktu, że od XIV wieku aż do połowy XVIII stulecia znaczna część tego regionu znajdowała się w granicach Królestwa Czeskiego. Ślady tej przynależności politycznej i kulturowej widoczne są do dziś w architekturze, sztuce sakralnej oraz lokalnych tradycjach.
Św. Jan Nepomucen był kapłanem i spowiednikiem królowej Zofii Bawarskiej, żony Wacława IV, króla rzymskiego i niemieckiego, syna Karola IV Luksemburga i Anny Piastówny. Odmowa złamania tajemnicy spowiedzi doprowadziła do jego męczeńskiej śmierci poprzez wrzucenie do Wełtawy z Mostu Karola w Pradze. To wydarzenie sprawiło, że z czasem został uznany za patrona mostów, tonących, powodzian oraz obrońcę przed klęskami żywiołowymi.
Figura św. Jana Nepomucena jako patrona mostów
Związek świętego z mostami oraz wodą sprawił, że jego figury zaczęto masowo wznosić przy przeprawach rzecznych na terenie całego Królestwa Czeskiego, a następnie również w innych częściach Europy Środkowej. Na Śląsku, narażonym na częste i gwałtowne powodzie, kult ten znalazł szczególnie podatny grunt.
Również na obszarze dzisiejszej Jeleniej Góry istniały figury św. Jana Nepomucena związane z mostami. Jedna z nich stała niegdyś przy moście na rzece Bóbr, w rejonie dzisiejszej ulicy Mostowej. Pomnik ten został zniszczony przez żołnierzy napoleońskich, a jedynym zachowanym elementem jest głowa świętego, wmurowana do dziś w ścianę budynku parafialnego kościoła św. Erazma i Pankracego.
Cieplice i katastrofalne powodzie początku XVIII wieku
Szczególne znaczenie dla historii figury w Cieplicach miały wydarzenia z początku XVIII wieku. W 1711 roku znaczna część zabudowy Cieplic uległa zniszczeniu w wyniku pożaru, a niedługo później rzeka Kamienna wystąpiła z brzegów, powodując ogromne straty materialne. Katastrofa ta wywarła ogromne wrażenie na mieszkańcach oraz właścicielach miejscowych dóbr.
Właśnie w tym kontekście hrabia Johann Anton Schaffgotsch podjął decyzję o ustawieniu przy moście nad Kamienną figury św. Jana Nepomucena, powierzając opiekę nad miejscowością i jej mieszkańcami jednemu z najważniejszych patronów chroniących przed żywiołem wody.
Fundacja i wykonanie monumentu
W styczniu 1712 roku hrabia Johann Anton Schaffgotsch złożył zamówienie na wykonanie rzeźby u Georga Leonarda Webera ze Świdnicy. Jeszcze w tym samym roku wydarzenia nabrały osobistego wymiaru, gdy młoda żona hrabiego, Anna Teresa, zaszła w ciążę.
Na początku 1713 roku gotową rzeźbę sprowadzono do Cieplic saniami zaprzężonymi w cztery konie. Wiosną tego samego roku doszło jednak do kolejnej powodzi. Kareta, którą hrabia wraz z ciężarną żoną przejeżdżał przez most, wpadła do wezbranej Kamiennej, a ich życie zostało ocalone w ostatniej chwili. Wydarzenie to zinterpretowano jako znak opieki świętego i stało się podstawą uroczystego ślubowania.
Ustawienie i poświęcenie figury
Cokół pod rzeźbę wykonał Jonas Mangershansen z Cieplic. Gdy 15 maja 1713 roku hrabinie urodził się zdrowy syn, nadano mu imiona Jan Nepomuc oraz Gotard. Dzień później, 16 maja, figura św. Jana Nepomucena została uroczyście ustawiona i poświęcona przy moście nad Kamienną, stając się jednym z najważniejszych punktów sakralnych w przestrzeni miejscowości.
Uszkodzenia i ponowne ustawienia rzeźby
Najprawdopodobniej w kolejnych latach figura uległa uszkodzeniu, gdyż w 1738 roku ustawiono ją ponownie. W tym czasie żyło już dwóch przedstawicieli rodu Schaffgotschów noszących imię świętego Jana Nepomucena, co dodatkowo podkreślało znaczenie kultu w rodzinnej tradycji.
W 1740 roku Śląsk został zajęty przez wojska pruskie Fryderyka II Wielkiego, a dwa lata później zmarł Johann Anton Schaffgotsch. Zmiana sytuacji politycznej sprawiła, że rodzina utraciła wpływy i kontrolę nad swoimi dobrami, co miało bezpośredni wpływ na dalsze losy figury.
Polski fundator i ocalenie monumentu
W 1750 roku kolejna wielka powódź zniszczyła most na Kamiennej i ponownie uszkodziła figurę św. Jana Nepomucena. W realiach państwa pruskiego brakowało osób gotowych zaangażować się w odbudowę katolickiego monumentu. Wówczas inicjatywę podjął Rafał Gurowski z Gurowa koło Gniezna, polski szlachcic i starosta Wschowy, obywatel Rzeczypospolitej Obojga Narodów.
Po uzyskaniu zgody hrabiego Karola Gotarda Schaffgotscha, w 1758 roku ufundował on nowy cokół i ponownie ustawił figurę świętego. Na cokole umieszczono łacińską inskrypcję upamiętniającą fundatora i jego prośbę o opiekę św. Jana Nepomucena nad domem i potomnymi.
Znaczenie figury w krajobrazie Cieplic
Dzięki determinacji Rafała Gurowskiego figura św. Jana Nepomucena przetrwała do czasów współczesnych i do dziś stoi nad Kamienną, w pobliżu historycznego zespołu Uzdrowiska Cieplice. Monument ten stanowi nie tylko cenny zabytek barokowej rzeźby, lecz także materialne świadectwo wielowiekowej historii regionu, splatającej wątki czeskie, śląskie i polskie.
Figura pozostaje jednym z najbardziej wymownych symboli Cieplic Zdroju, przypominając o niszczycielskiej sile natury, ludzkiej wierze oraz roli jednostek, które potrafiły ocalić dziedzictwo kulturowe mimo niesprzyjających okoliczności politycznych i społecznych.
