Długi Dom w Cieplicach

Długi Dom w Jeleniej Górze - Cieplicach stanowi jeden z najcenniejszych i najbardziej rozpoznawalnych elementów historycznego założenia uzdrowiskowego w Cieplicach Zdroju. Obiekt ten, nierozerwalnie związany z dziejami Cystersów, rozwojem lecznictwa uzdrowiskowego oraz historią śląskiej arystokracji, do dziś pełni ważną funkcję w strukturze miejscowego uzdrowiska, łącząc wielowiekowe dziedzictwo z nowoczesnymi standardami leczenia i wypoczynku.

Położenie i kontekst przestrzenny

Długi Dom usytuowany jest na terenie dzisiejszych Cieplic Zdroju, będących uzdrowiskową częścią miasta Jelenia Góra. Budynek znajduje się na północny wschód od dawnej prepozytury klasztornej oraz przylegającego do niej kościoła parafialnego pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela. Takie położenie nie było przypadkowe i wynikało bezpośrednio z funkcji, jaką pełnił obiekt w ramach barokowego zespołu klasztorno-uzdrowiskowego.

Bezpośrednie sąsiedztwo źródeł termalnych, zabudowań klasztornych oraz głównych traktów komunikacyjnych sprawiało, że Długi Dom od samego początku był miejscem naturalnie predestynowanym do obsługi kuracjuszy przybywających do Cieplic „do wód”.

Początki zabudowy klasztornej i uzdrowiskowej

Historia Długiego Domu nie może być rozpatrywana w oderwaniu od dziejów Cystersów, którzy zostali sprowadzeni do Cieplic w 1403 roku z opactwa w Krzeszowie przez ród Schaffgotschów. Zakonnicy założyli tu filię klasztoru oraz probostwo, obejmując patronat nad miejscowym kościołem i stopniowo rozwijając zaplecze gospodarcze oraz lecznicze.

Uzyskawszy prawo do korzystania z jednego z dwóch cieplickich źródeł termalnych, Cystersi rozpoczęli intensywny rozwój uzdrowiska, które z czasem zaczęło skutecznie konkurować z prywatnym zdrojem należącym do Schaffgotschów. Już w 1418 roku wzniesiono karczmę, będącą pierwszym budynkiem przeznaczonym do przyjmowania kuracjuszy korzystających z leczniczych kąpieli.

Budowa Długiego Domu i jego pierwotna funkcja

Obecnie istniejący barokowy dom zdrojowy, znany jako Długi Dom, został wzniesiony w latach 1689–1693 według projektu Martina Urbana. Budowla powstała na bazie starszej, szesnastowiecznej struktury i od początku była planowana jako reprezentacyjny obiekt służący obsłudze przybywających do uzdrowiska gości.

Długi Dom był pierwszym w Cieplicach domem zdrojowym zaprojektowanym z myślą o dłuższych pobytach kuracyjnych. Pierwotnie połączony był krytym gankiem z należącym do Cystersów zdrojem, co umożliwiało wygodne i bezpieczne korzystanie z zabiegów niezależnie od warunków atmosferycznych.

Architektura barokowa obiektu

Budynek zaprojektowano w stylu wczesnego baroku, którego cechy do dziś czytelne są przede wszystkim w elewacji frontowej. Jest to budowla trzykondygnacyjna, wzniesiona na rzucie wydłużonego prostokąta, z wąskim ryzalitem od strony południowej. Całość przykryta jest dachem czterospadowym z wyraźnie przedłużoną kalenicą, podkreślającą horyzontalny charakter bryły.

Ośmioosiowa fasada w przyziemiu podzielona została boniowanymi lizenami, natomiast wyższe kondygnacje artykułowane są pojedynczymi lub podwójnymi otworami okiennymi. Elewację spina układ zdwojonych pilastrów wielkiego porządku, nadających budynkowi monumentalny, a zarazem elegancki charakter. Okna ujęte są w bogate kamienne obramienia z profilowanymi opaskami i charakterystycznymi uszakami.

Układ i charakter wnętrz

Wnętrze Długiego Domu zaprojektowano w układzie dwutraktowym, z wyraźnie wydzielonym, węższym traktem korytarzowym. Pomieszczenia sklepione są kolebami z lunetami, co było rozwiązaniem typowym dla barokowych budynków użyteczności publicznej i zapewniało zarówno odpowiednią akustykę, jak i stabilność konstrukcyjną.

Taki układ sprzyjał elastycznemu wykorzystaniu wnętrz, umożliwiając ich adaptację do zmieniających się funkcji na przestrzeni kolejnych stuleci.

Losy budynku po kasacie zakonu

Kasata dóbr klasztornych w 1810 roku położyła kres istnieniu zdroju krzeszowskich Cystersów. Dwa lata później cały kompleks uzdrowiskowy został odkupiony od państwa przez hrabiego von Schaffgotscha, który stał się właścicielem całego cieplickiego uzdrowiska.

W 1812 roku Długi Dom poddano remontowi, w trakcie którego uproszczono dekorację elewacji bocznych, dostosowując ją do ówczesnych gustów estetycznych. W 1929 roku wnętrza zaadaptowano na potrzeby muzeum przyrodniczego należącego do Schaffgotschów, w którym zgromadzono bogate kolekcje eksponatów przyrodniczych, minerałów, militariów, dzieł sztuki oraz pamiątek rodzinnych.

Długi Dom po II wojnie światowej

Po 1945 roku budynek został przejęty przez Uzdrowisko Cieplice, które zaadaptowało go na potrzeby przychodni lekarskiej oraz biur administracyjnych. Zmiana funkcji wiązała się z kolejnymi przebudowami wnętrz, prowadzonymi w latach 1965–1966 oraz 1972–1978.

Choć ingerencje te miały charakter użytkowy, pozwoliły na zachowanie ciągłości funkcjonowania obiektu w strukturze uzdrowiska i uchroniły go przed degradacją.

Modernizacja i współczesna funkcja

Przełomowym momentem w najnowszej historii Długiego Domu był gruntowny remont rozpoczęty w 2014 roku i zakończony w 2015 roku. Prace przeprowadzono z dużym pietyzmem, łącząc ochronę substancji zabytkowej z dostosowaniem obiektu do współczesnych standardów komfortu i bezpieczeństwa.

W efekcie powstał nowoczesny obiekt zdrojowy oferujący 92 miejsca noclegowe w standardzie Komfort, rozbudowaną bazę zabiegową, klimatyczną restaurację oraz funkcjonalną salę konferencyjną. Baza zabiegowa obejmuje zabiegi z zakresu kinezyterapii, hydroterapii, fizykoterapii oraz masażu leczniczego, co czyni Długi Dom ważnym elementem oferty leczniczej Cieplic Zdroju.

Znaczenie Długiego Domu dla dziedzictwa Cieplic

Długi Dom pozostaje wyjątkowym przykładem barokowej architektury uzdrowiskowej, będącej integralną częścią historycznego krajobrazu Cieplic Zdroju. Jego dzieje odzwierciedlają wielowiekowy rozwój lecznictwa, zmieniające się potrzeby kuracjuszy oraz skomplikowane losy własnościowe regionu.

Dzięki udanej modernizacji obiekt nadal pełni swoją pierwotną funkcję, stanowiąc żywe świadectwo tradycji uzdrowiskowych i jeden z kluczowych punktów na mapie kulturowej i historycznej tej części Dolnego Śląska.