Dawna strażnica WOP Graniczne Budy
Dawna strażnica WOP Graniczne Budy to obecnie nieistniejący już pododdział Wojsk Ochrony Pogranicza, a w późniejszych latach Placówka Straży Granicznej, która przez wiele dekad pełniła trudną służbę na górskiej granicy. Zabytkowe budynki tego kompleksu znajdują się bezpośrednio na ważnej, strategicznej trasie, jaką jest Przełęcz Okraj. Administracyjnie teren ten należy do podgórskiego miasta Kowary. Region graniczny, wchodzący w skład obszaru, jakim jest województwo dolnośląskie, obfituje w cenne pamiątki z okresu powojennej ochrony granic państwa.
Formowanie pododdziału w Karkonoszach
Początki funkcjonowania jednostki w sercu gór, jakimi są Karkonosze, sięgają marca 1953 roku. Wtedy to sformowana została strażnica kategorii III o nazwie Graniczne Budy, a jej żołnierze przystąpili do aktywnej ochrony państwowych rubieży 25 maja tego samego roku. W wyniku późniejszych reorganizacji placówka przejęła pod swoją bezpośrednią jurysdykcję ponad kilometrowy, niezwykle wymagający górski odcinek granicy polsko-czechosłowackiej, wchodząc między innymi w skład 8 Łużyckiej Brygady WOP. W 1964 roku ostatecznie uzyskała ona oficjalny status lądowej strażnicy III kategorii.
Specyfika łączności na przełęczy
W latach siedemdziesiątych komunikacja w tak trudnym, górskim terenie stanowiła ogromne wyzwanie logistyczne. Batalion zabezpieczał wprawdzie stałą łączność telefoniczną przy użyciu tradycyjnej linii na drewnianych słupach, jednak z biegiem lat system ten wyparto na rzecz nowocześniejszych, dzierżawionych łączy telekomunikacyjnych. Niezależnie od głównej sieci operacyjnej, istniała również polowa linia poprowadzona wzdłuż całego pasa drogi granicznej. Żołnierz w terenie musiał za pomocą specjalnych zacisków krokodylkowych podłączyć przenośny aparat bezpośrednio do drutów i użyć korbki, aby wywołać centralę w strażnicy na Przełęczy Okraj.
Wyposażenie i logistyka placówki
Warunki pełnienia służby na dużej wysokości wymagały od żołnierzy ogromnej samodzielności logistycznej. Zaopatrzenie dowożono regularnie stromymi drogami z miejscowości Kowary. Placówka dysponowała własną, dużą kuchnią, która w latach osiemdziesiątych gotowała posiłki dla niemal stu żołnierzy zasadniczej służby wojskowej. Zgodnie z ówczesnymi rygorystycznymi normami, każdy wojskowy patrolujący góry otrzymywał dziennie porcję o wartości około 4400 kalorii, która obejmowała specjalny dodatek górski. Bezpośrednio przy zabudowaniach prowadzono również własną hodowlę zwierząt gospodarskich oraz uprawiano niewielki ogródek warzywny.
Straż Graniczna i współczesna Amelkowa Chata
Po oficjalnym rozwiązaniu formacji, jaką były Wojska Ochrony Pogranicza, 16 maja 1991 roku strażnica płynnie weszła w nowoczesne struktury Łużyckiego Oddziału Straży Granicznej. Z biegiem lat przestarzały radziecki sprzęt zastąpiono na przełęczy nowoczesnymi, sprawdzonymi pojazdami terenowymi Land Rover oraz szybkimi skuterami śnieżnymi typu Scandic.
Główna baza logistyczna ulokowana była w trzech murowanych budynkach pamiętających czasy przedwojennego, niemieckiego Grenzschutzu. Mieściły się w nich pomieszczenia administracyjne, izby żołnierskie, kuchnia ze stołówką oraz mieszkania dla kadry zawodowej. Strażnica funkcjonowała nieprzerwanie na Przełęczy Okraj aż do 23 sierpnia 2005 roku. Po ostatecznym opuszczeniu obiektów przez służby mundurowe, kompleks został sprzedany w ręce prywatne. Dzisiaj w tych samych, wyremontowanych historycznych budynkach bezpośrednio na granicy z powodzeniem działa gościniec "Amelkowa Chata", oferujący komfortowy nocleg dla przejezdnych i turystów przemierzających karkonoskie szlaki.
