Przełęcz Kowarska (727 m n.p.m.)

Przełęcz Kowarska (727 m n.p.m.) to malownicze obniżenie w południowo-zachodniej Polsce, zlokalizowane w Sudetach Zachodnich. Stanowi ona naturalną i wyraźną granicę między dwoma pasmami górskimi: są to Karkonosze oraz Rudawy Janowickie. Położona około 4,3 km na południowy wschód od centrum miejscowości Kowary, znajduje się na zachodnim obrzeżu Rudawskiego Parku Krajobrazowego. Jest to najdalej wysunięty na północny wschód punkt polskich Karkonoszy, stanowiący siodło rozdzielające doliny Jedlicy i Świnki.

Geografia i komunikacja na przełęczy

Przełęcz jest dość szerokim i płytko wciętym obniżeniem o stromych podejściach i łagodniejszych zboczach. Krzyżują się tutaj ważne szlaki komunikacyjne, w tym szosa łącząca Kamienną Górę z Kowarami, a także drogi prowadzące na tak znane punkty jak Przełęcz Okraj, do wsi Czarnów oraz Ogorzelca. Dla turystów i kierowców jest to wyjątkowy punkt widokowy, z którego roztacza się piękna panorama na Kowarski Grzbiet. Obecnie na przełęczy znajduje się wyboisty plac, często wykorzystywany jako parking lub miejsce składowania drewna przez leśników, jednak jej potencjał turystyczny był doceniany już od XIX wieku.

Historia i zabytki: Droga Głodu oraz tajemniczy krzyż

Jednym z najbardziej znanych elementów historycznych w tym rejonie jest Droga Głodu, prowadząca z Kowar do Ogorzelca. Została zbudowana w drugiej połowie XIX wieku jako wynik robót interwencyjnych podczas wielkiego kryzysu tkactwa chałupniczego, jaki dotknął województwo dolnośląskie. Nazwa pochodzi od tragicznej sytuacji robotników, którym za dzień ciężkiej pracy płacono jedynie bochenkiem chleba i niewielką kwotą pieniędzy. Historię tę upamiętnia kamień pamiątkowy z 1861 roku stojący na przełęczy.

W pobliżu skrzyżowania dróg znajduje się także monolitowy krzyż kamienny, którego wiek szacuje się na okres od XIV do XVI wieku. Choć często nazywany jest on krzyżem pokutnym, hipoteza ta nie ma bezpośredniego potwierdzenia w dokumentach i opiera się na tradycyjnych przekazach. Krzyż ma za sobą burzliwą historię – został skradziony, a po odzyskaniu ustawiono go w nowym miejscu ze względu na prowadzone prace drogowe. Nieopodal stał dawniej także kamienny drogowskaz wyznaczający granicę pomiędzy okręgami jeleniogórskim i kamiennogórskim, który jednak nie zachował się do naszych czasów.

Militarne dziedzictwo i planowane fortece

W XVIII wieku Przełęcz Kowarska i sąsiednia góra Rudnik miały stać się elementami potężnego systemu obronnego Prus. Planowano tam wzniesienie górskiej twierdzy, która architektonicznie miała przypominać słynny obiekt, jakim jest Twierdza w Srebrnej Górze. Powodem tych planów była potrzeba obrony granicy przed wojskami austriackimi, zwłaszcza po incydencie z 1778 roku, kiedy przez pobliską przełęcz przeszło kilka tysięcy żołnierzy. Choć wielka inwestycja nie doszła do skutku, do dziś w zaroślach można odnaleźć ślady dawnych umocnień ziemnych i okopów. Na łące powyżej parkingu znajduje się także tajemnicza budowla z betonu i kamienia, prawdopodobnie punkt obserwacyjny z czasów drugiej wojny światowej.

Przemysł i górnictwo: tunel kolejowy i kopalnie

Niezwykłą atrakcją inżynieryjną jest tunel kolejowy o długości 1025 metrów, przebiegający bezpośrednio pod przełęczą. Wybudowany w latach 1901–1905 na linii łączącej miasta Jelenia Góra i Kamienna Góra, jest on jednym z najdłuższych tego typu obiektów w Polsce. Miał on ułatwić dojazd turystom z takich aglomeracji jak Wrocław czy Berlin, jednak linia została zamknięta w 1989 roku. Obecnie tunel jest opuszczony, ale wciąż przyciąga śmiałków wędrujących z latarkami na jego drugą stronę.

W sąsiedztwie przełęczy intensywnie rozwijało się również górnictwo. W zboczu góry Sulica drążono sztolnie, w których wydobywano rudy uranu. Niedaleko znajduje się znana Kopalnia Podgórze w Kowarach oraz Kopalnia Uranu - Sztolnie Kowary. Wydobywany tam uran trafiał do związku radzieckiego, a w późniejszych latach w podziemiach działało unikalne inhalatorium radonowe dla kuracjuszy, których gościło sanatorium w Cieplicach.

Dawne schroniska i infrastruktura turystyczna

Przed 1945 rokiem Przełęcz Kowarska tętniła życiem turystycznym i gościła wielu wędrowców. Funkcjonowały tu popularne schroniska, takie jak Passbaude, którego historia sięgała być może nawet XV wieku, oraz Schillerbaude, znane później jako schronisko na Przełęczy Kowarskiej. Po drugiej wojnie światowej działało tu również schronisko Bacówka zorganizowane w dawnej leśniczówce. Niestety, większość tych obiektów popadła w ruinę lub spłonęła w latach 70. XX wieku. Dziś po dawnej zabudowie pozostały jedynie gruzy ukryte w zaroślach, zdziczałe sady owocowe oraz sterta kamieni będąca pozostałością po dawnym wapienniku.

Szlaki turystyczne i panoramy

Przez przełęcz przebiegają dwa ważne szlaki turystyczne, które pozwalają na dalszą eksplorację regionu:

• Szlak niebieski – fragment szlaku granicznego prowadzący z Przełęczy Lubawskiej do Kowar, biegnący częściowo dawną Drogą Głodu.
• Szlak żółty – prowadzący z Przełęczy Okraj do Czarnowa, a dalej na najwyższy szczyt Rudaw Janowickich, jakim jest Skalnik.

Na stoku Sulicy, przy żółtym szlaku, odnaleźć można pamiątkowy głaz z inskrypcją poświęcony Adolfowi Rothowi, zasłużonemu działaczowi górskiemu z Kamiennej Góry. Przełęcz Kowarska, mimo braku dawnej infrastruktury, pozostaje miejscem o ogromnym potencjale, zachwycając wszystkich szukających ciszy, pięknych panorami i śladów bogatej historii górskiego pogranicza.

Źródło: odkrywca.pl / wikipedia.pl