Areszt Śledczy w Warszawie-Mokotowie
Areszt Śledczy w Warszawie-Mokotowie, powszechnie i potocznie znany jako słynne „więzienie na Rakowieckiej” lub po prostu „więzienie mokotowskie”, to obrosły posępną legendą kompleks penitencjarny zlokalizowany przy ulicy Rakowieckiej 37 w Warszawie. Ten niegdysiejszy obszar grozy, nieustannie przypomina o najmroczniejszych kartach polskiej historii. Funkcjonujący od 1904 do 2017 roku areszt stał się od 2016 roku oficjalną siedzibą Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL, otwierając swoje podwoje dla każdego, kto chce zrozumieć skalę terroru niemieckiego i komunistycznego w Polsce.
Historia powstania i rozbudowa carskiego więzienia
Kompleks więzienny przy ulicy Rakowieckiej został zaplanowany i wybudowany jeszcze przez władze rosyjskie w latach 1902–1904. Zasadniczy projekt opracował wybitny architekt Wiktor Junosza-Piotrowski (przy udziale Henryka Juliana Gaya). Obiekt przeznaczono dla około 800 osadzonych. Na 6-hektarowym obszarze zaplanowano nie tylko ponure pawilony z celami i surowymi karcerami, ale również całkowicie autonomiczne "miasteczko": wybudowano tu kilka kaplic (prawosławną, katolicką i judaistyczną), szpital, budynki dla wyższego personelu, kuchnie oraz warsztaty dla więźniów.
W 1918 roku więzienie przeszło pod jurysdykcję odradzającej się, niepodległej Polski i zostało dodatkowo rozbudowane. Pierwszym polskim naczelnikiem w II RP został Zygmunt Bugajski. W dwudziestoleciu międzywojennym obiekt pełnił rolę standardowego aresztu śledczego oraz – w sprawach najcięższego kalibru – miejsca wykonywania egzekucji. Dziś obiekt ten mógłby pomieścić nawet 951 mężczyzn, posiadając specjalistyczne oddziały (terapeutyczne oraz te o podwyższonych standardach ochronnych dla więźniów niebezpiecznych).
Dramat podczas II wojny światowej
Lata II wojny światowej to czas niemieckiego bezprawia. Więzienie mokotowskie przejęło w tym czasie funkcje pomocnicze dla głównej katowni warszawskiej, osławionego Pawiaka (o którym pamięć przypomina m.in. głaz upamiętniający więźniów Pawiaka przy Dworcu Zachodnim). Obiekt był stale i skrajnie przeludniony (w listopadzie 1941 r. upchnięto tu aż 2505 więźniów!). Niemcy dokonywali rotacji, masowo wywozili Polaków i organizowali morderczą siłę roboczą.
Kluczowy i krwawy moment przyszedł jednak w sierpniu 1944 roku. Pierwszego dnia Powstania Warszawskiego polska kompania szturmowa (4. Rejon Obwodu Mokotów AK) podjęła bohaterską, lecz niestety nieudaną próbę zdobycia murów na Rakowieckiej. Zemsta Niemców była błyskawiczna i brutalna. 2 sierpnia, na rozkaz p.o. naczelnika więzienia, inspektora Kirchnera (działającego z poruczenia generała Reinera Stahela), SS wymordowało na wewnętrznym dziedzińcu około 600 osadzonych. Polaków zmuszono do wykopania głębokich dołów, po czym mordowano z broni maszynowej prosto w tył głowy. Części osadzonych udało się jednak wzniecić desperacki bunt na wyższych piętrach, dzięki któremu, i przy pomocy odważnych mieszkańców Mokotowa, uratowało się około 200 skazańców.
Katownia UB i apogeum komunistycznego terroru
Prawdziwe piekło pod adresem Rakowiecka 37 rozpętało się jednak dopiero po wojnie. Niezniszczone mury przejęła wpierw Armia Czerwona (1945 r.), a następnie Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego. Z aresztu uczyniono główną katownię polityczną dla bohaterów polskiego podziemia niepodległościowego. Jak oceniają dzisiejsi historycy (po badaniach m.in. komisji Kazimierza Kosztirki z okresu destalinizacji), na Rakowieckiej wykonano w majestacie komunistycznego prawa co najmniej 380 wyroków śmierci (szacunki sięgają jednak ponad 500, a ogólna liczba mordów stalinowskich we wszystkich miejscach wokół niego mogła przekroczyć dwa tysiące osiemset!). Więźniów politycznych masowo torturowano, zamęczano zębem czasu i zimnem, a następnie – po sfingowanych procesach – bezwzględnie likwidowano strzałem w potylicę (przeważnie w celi śmierci za niesławnym Pawilonem X) lub poprzez powieszenie.
To właśnie tutaj, z wyroku wykonanego w 1948 r. przez „kata Mokotowa” Piotra Śmietańskiego zginął legendarny rotmistrz Witold Pilecki. Tutaj, po wyrafinowanych torturach, rozstrzelano m.in. mjr. Zygmunta Szendzielarza "Łupaszkę", a w lutym 1953 roku po cichu powieszono gen. Emila Augusta Fieldorfa "Nila". Zwłoki w tajemnicy przed rodzinami wywożono i chowano bezimiennie m.in. na powązkowskiej "Łączce". W latach 70. i 80. przetrzymywano tu wciąż przeciwników politycznych, m.in. represjonowanych studentów z 1968 r. i działaczy słynnego KOR-u czy KPN-u.
Tajemnice, tunele i pałac cudów
Zawiła i ukryta przed światem architektura więzienia kryje do dziś przerażające tajemnice. Byli osadzeni i obecni dyrektorzy muzeum (np. Jacek Pawłowicz) wspominają słynny „pałac cudów” (dobudowany po wojnie), w którym bity do utraty tchu człowiek cudownie „przyznawał się” do każdego komunistycznego kłamstwa. Pod spodem znajdowały się potworne „karcery mokre”, gdzie przykuci Polacy stali po kolana we własnych odchodach, oraz małe cele usytuowane tak, by osadzony w nich więzień dokładnie słyszał, jak w pomieszczeniu obok strzela się w tył głowy jego współbraciom. Genialnie zaprojektowane korytarze (m.in. tunel z Pawilonu X) służyły jako miejsca makabrycznych selekcji i gwałtownych egzekucji.
Prace badawcze IPN i nowe muzeum
Przez lata odzyskiwania przez Polskę wolności pracownicy Instytutu Pamięci Narodowej pod egidą profesora Krzysztofa Szwagrzyka prężnie i systematycznie przekopywali teren przy Rakowieckiej. Znaleziono wiele ludzkich szczątków, medaliki, łańcuszki i puste doły z wapnem (co sugerowało zacieranie śladów zbrodni). Tylko w latach 2016-2022 wydobyto i wyekshumowano kości należące do ponad trzydziestu osób (m.in. powiązanych z powstaniem warszawskim i powojennymi zbrodniami).
W 2016 roku Ministerstwo Sprawiedliwości z dumą ogłosiło wyłączenie aresztu z użytku penitencjarnego i powołanie do życia Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL. Instytucja ta (dostępna dla zwiedzających od marca 2017 roku) jest dziś żywym i przerażającym pomnikiem polskiej męki, niezłomności oraz wspaniałego heroizmu w obliczu dwóch niszczycielskich totalitaryzmów XX wieku.
Źródło: polska-zbrojna.pl, historia.rp.pl, wikipedia.org


