Park Konstytucji 3 Maja w Białymstoku

Park Konstytucji 3 Maja w Białymstoku to modernistyczny park miejski, który został utworzony na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych XX wieku. Przestrzeń ta powstała według wizjonerskiego projektu, za który odpowiadał J.B. Rybołowicz. Po drugiej wojnie światowej obszar ten nosił nazwę park Zwierzyniec. Nowa nazwa, nawiązująca do ważnego wydarzenia w dziejach narodu polskiego, została nadana dopiero w 2009 roku. Obszar parku wynosi ponad szesnaście hektarów, co czyni go wspaniałym miejscem do wypoczynku w Białymstoku.

Historia i kształtowanie się parku

Na południowych peryferiach miasta rozciągał się dawniej bardzo duży obszar Lasu Zwierzynieckiego. Teren ten był powszechnie znanym miejscem łowów słynnego rodu Branickich. Miał on około czternaście wiorst obwodu oraz całkowitą powierzchnię przekraczającą trzydzieści cztery hektary. Tereny leśne w 1920 roku zostały uroczyście nazwane parkiem miejskim 3 Maja. Obecny park Zwierzyniec graniczy na północy z urokliwymi terenami pałacowo-parkowymi poprzez rondo placu Katyńskiego i aleję Zakochanych w parku Planty.

W wyniku rozebrania starej zajezdni tramwajowej przy ulicy Świętojańskiej w 1935 roku stworzono doskonałą perspektywę przestrzenną. Z jednej strony otwierała się ona na park Zwierzyniec, a z drugiej na budujący się w tamtym okresie Dom Ludowy imienia marszałka Józefa Piłsudskiego, gdzie aktualnie mieści się Teatr Dramatyczny. W ten właśnie sposób uzyskano niesamowity efekt połączenia parku miejskiego 3 Maja, poprzez wspominany park Planty, z parkiem miejskim imienia księcia Józefa Poniatowskiego.

Środkową część kompleksu leśnego zajmuje bardzo szeroka aleja spacerowa. Stanowi ona główną oś widokową całego założenia, przechodzącą przez dwa okazałe ronda i zakończoną trzecim, nieco mniejszym. Wschodnie obrzeża parku graniczą bezpośrednio z trasą Kopernikowską, która z powodzeniem łączy ulicę Zwierzyniecką z ulicą Czesława Miłosza. Odcinek nowo powstałej drogi nosi obecnie nazwę Świętego ojca Pio. Miasto jest jednym z niewielu w kraju, w którym można przebyć drogę ze śródmieścia do granic aglomeracji, przebywając cały ten czas wyłącznie na terenach zielonych. Ten wyjątkowy obszar wpisany jest do rejestru zabytków pod numerem A-138 od dnia 30 grudnia 1986 roku.

Wyjątkowa architektura i ważne pomniki

Na obszarze opisywanego zieleńca znajduje się szereg zabytkowych pomników oraz budowli, które przypominają o burzliwych dziejach regionu.

Na pierwszym rondzie głównej alei usytuowano pomnik upamiętniający żołnierzy 42 pułku piechoty. Został on odsłonięty 30 listopada 1930 roku w setną rocznicę wybuchu powstania listopadowego. Alegoryczna rzeźba przedstawia rzymską boginię wojny, Bellonę, która z troską podtrzymuje rannego żołnierza. Pomnik ten upamiętnia odzyskanie przez Polskę niepodległości oraz żołnierzy, którzy od 1922 roku mieli swoją stałą siedzibę w mieście nad rzeką Białą. Pułk ten wcześniej brał udział w zaciętych walkach pod Mławą, a także gromił radzieckie wojska nad rzeką Wkrą. W ten sposób oddano należyty hołd oficerom i żołnierzom poległym w wojnie polsko-bolszewickiej w 1920 roku, jak i w wojnie polsko-ukraińskiej w 1919 roku. Autor pomnika, rzeźbiarz i legionista Jakub Juszczyk, nazwał swoje wybitne dzieło "Jeszcze Polska nie zginęła". Niestety pomnik został zniszczony wiosną 1940 roku z bezwzględnego rozkazu NKWD przez wkraczających żołnierzy Armii Czerwonej. Obecnie, zrekonstruowany przez rzeźbiarzy Krzysztofa Gąsowskiego i Krzysztofa Jakubowskiego, ponownie stanął na swoim pierwotnym miejscu, a odsłonięto go uroczyście 3 maja 1997 roku.

Cmentarz wojskowy i miejsca pamięci

Cmentarz wojskowy znajduje się na skraju parku przy ulicy 11 Listopada. Jest to miejsce zadumy i spoczynku wielu bohaterów. Spoczywają tutaj między innymi:

• Żołnierze Wojska Polskiego, którzy polegli w czasie pierwszej i drugiej wojny światowej.
• Żołnierze z Armii Czerwonej i Armii Radzieckiej.
• Żołnierze KBW, milicjanci oraz członkowie miejscowego ruchu oporu AK.

Na cmentarzu znajduje się także monumentalny pomnik w formie ołtarza, zaprojektowany przez Jarosława Giryna, który został uroczyście odsłonięty w 1932 roku. Można tam również znaleźć symboliczną mogiłę ofiar Katynia oraz płytę Grobu Nieznanego Żołnierza z 1920 roku, która po zakończeniu drugiej wojny światowej została przeniesiona bezpośrednio z Rynku Kościuszki.

Żywe pomniki i kultura

Pomnik Konstytucji 3 Maja to tak zwany zielony pomnik przyrody. Realizacja tego nietypowego pomysłu nastąpiła w 1921 roku, w sto trzydziestą rocznicę ogłoszenia najważniejszej polskiej ustawy. Wówczas to w ten sposób czczono fakt odzyskania niepodległości, a także sam symbol polskiej wolności. Znajduje się on pomiędzy ogrodem zoologicznym a ulicą Zwierzyniecką. Na niewielkim wzgórzu uroczyście zasadzono trzy rozłożyste dęby, okalając je starannym okręgiem jedenastu drzew lipowych. Całą kompozycję zaakcentowano pięcioma alejkami, które kierują się ku dębom i są otoczone okrągłą ścieżką. W kwietniu 2007 roku, dzięki pomocy lokalnych władz, przywrócono to miejsce mieszkańcom. Uporządkowano teren, dosadzono trzy brakujące lipy i ustawiono tablicę pamiątkową. Honorowy patronat nad tym dziełem objął Ryszard Kaczorowski, były prezydent Rzeczypospolitej Polskiej, a koordynatorem całego przedsięwzięcia był prezydent miasta Tadeusz Truskolaski.

Na terenie zieleńca prężnie działa również kultura. W 1976 roku Państwowa Orkiestra Symfoniczna, posiadająca już status filharmonii, przeniosła się do nowej siedziby z profesjonalną salą koncertową przy ulicy Podleśnej. Później, w związku z rozwojem instytucji, powstała potężna Opera i Filharmonia Podlaska w niedalekim parku Centralnym.

Bogactwo przyrody i rezerwat

Dla rodzin i spacerowiczów ogromną atrakcją jest Akcent ZOO, na którego terenie można spotkać między innymi niedźwiedzie, dziki, żubry, konie oraz wiele innych ciekawych zwierząt.

Głównymi gatunkami tworzącymi bogaty drzewostan są tutaj: grab pospolity, dąb szypułkowy, sosna zwyczajna i piękna brzoza brodawkowata. Występują również jesion wyniosły, wiąz pospolity, topola osika oraz modrzew polski. Na tym dużym obszarze wyróżnia się trzy główne typy siedliskowe lasu.

Las świeży dominuje na terenie parku. Przeważają tam drzewa w dobrej kondycji w wieku od trzydziestu pięciu do pięćdziesięciu lat. Starsze graby są tu często porośnięte hubą. Runo leśne tworzą urokliwe gatunki takie jak marzanka wonna, zawilec gajowy, podagrycznik pospolity czy fiołek leśny. Z kolei las mieszany zajmuje znacznie mniejszą powierzchnię w południowej części. Panuje tam sosna zwyczajna, choć zauważa się u niej często zanik pędu głównego. Runo tworzy między innymi dąbrówka rozłogowa i szczawik zajęczy. Trzecim typem jest las wilgotny, który porasta olsza czarna. W runie można spotkać niecierpek pospolity czy wiązówkę błotną. Zauważalne jest powolne ustępowanie gatunków iglastych na rzecz liściastych.

W 1996 roku powołano specjalny rezerwat przyrody w celu ochrony lokalnego ekosystemu. Na jego obszarze następuje pożądane, naturalne odnawianie lasu, co charakteryzuje się pojawianiem tak zwanego podrostu. Pod drzewostanem występuje niższa warstwa, czyli podszyt, tworzony przez krzewy takie jak kalina koralowa czy dereń świdwa. W miejscach bardzo wilgotnych rośnie niezwykle rzadki wiąz pospolity, którego obecność zasługuje na szczególną uwagę każdego miłośnika przyrody.