Pomnik poległych w I Wojnie Światowej w dzielnicy Czarne (Jelenia Góra)

Pomnik poległych w I wojnie Światowej w dzielnicy Czarne (Jelenia Góra) to jeden z tych zabytków, które mimo burzliwej historii regionu, przetrwały do naszych czasów, stając się niemym świadkiem przeszłości. Usytuowany na terenie osiedla Czarne, w pobliżu historycznego zespołu dworskiego, monument ten upamiętnia mieszkańców dawnej wsi Schwarzbach, którzy oddali życie na frontach Wielkiej Wojny. Jego losy, od zapomnienia i zniszczenia po ponowne odkrycie, stanowią fascynującą lekcję lokalnej historii.

Historia wsi Czarne i jej mieszkańców

Dzielnica Czarne, do 1945 roku znana jako wieś Schwarzbach (Czarny Strumień), posiada bogatą historię sięgającą XIV wieku. Pierwsze wzmianki o osadzie pochodzą z 1305 roku. Przez wieki wieś rozwijała się wokół majątku ziemskiego, którego sercem był Dwór Czarne w Jeleniej Górze. Fundatorem tej renesansowej rezydencji był w 1559 roku Kaspar Schaffgotsch. W kolejnych stuleciach majątek przechodził w ręce rodów von Kahlen, von Nimptsch, aż w 1679 roku został zakupiony przez miasto Jelenia Góra.

Do 1973 roku Czarne funkcjonowało jako samodzielna wieś, po czym, wraz z pobliskim Goduszynem, zostało włączone w granice administracyjne miasta. Przez teren dzielnicy przepływa potok Pijawnik, a bliskość drogi wojewódzkiej nr 367 zapewnia dogodną komunikację. Dziś jest to spokojna dzielnica, gdzie historia splata się z nowoczesnością.

Losy pomnika: od zapomnienia do rewitalizacji

Pomnik poświęcony poległym w I wojnie światowej powstał w 1920 roku. Po II wojnie światowej, w 1945 roku, podzielił los wielu niemieckich upamiętnień na tych ziemiach – został zniszczony. Prawdopodobnie monument został przewrócony przez polskich osadników i przykryty ziemią, gdzie spoczywał przez niemal 60 lat. Dopiero w 2004 roku, dzięki staraniom Jacka Jakubca, prezesa Fundacji Kultury Ekologicznej rezydującej w pobliskim dworze, fragment obelisku został odkopany.

Odnaleziony element oczyszczono i ustawiono w pobliżu miejsca wydobycia, przywracając mu należną godność. W 2006 roku odbyło się przy nim symboliczne spotkanie dawnych i obecnych mieszkańców Czarnego, w którym uczestniczyły władze miasta. Mimo upływu lat i obietnic rewitalizacji, pomnik wciąż czeka na pełne odrestaurowanie i przywrócenie mu pierwotnego wyglądu.

Wygląd i symbolika monumentu

Obecnie pomnik ma formę granitowej steli o wysokości około 2 metrów. Jego frontowa ściana, ścięta równo, ozdobiona jest militarną płaskorzeźbą przedstawiającą miecz oraz hełm typu Stahlhelm (najprawdopodobniej model M1916), otoczone wieńcem z liści dębowych – symbolem siły i męstwa.

Poniżej detalu znajduje się niemieckojęzyczna inskrypcja: "Es starben den Heldentod im Weltkriege", co można tłumaczyć jako: "Zmarli bohaterską śmiercią w Wojnie Światowej". W dalszej części wymieniono nazwiska poległych żołnierzy wraz z datami ich śmierci, pogrupowane latami wojny. Ciekawostką jest fakt, że na liście widnieją aż trzy osoby z rodziny Pohl, co świadczy o ogromnej ofierze poniesionej przez tę lokalną familię.

Współczesna forma pomnika jest niekompletna. Z archiwalnych zdjęć wynika, że pierwotnie wieńczył go granitowy Krzyż Żelazny, a całość spoczywała na solidnej podstawie z inskrypcją: "Vergiss, mein Volk, die teuren Toten nicht" ("Nie zapomnij mój ludu, drogich zmarłych"). Choć pozbawiony tych elementów, obelisk wciąż stanowi ważne miejsce pamięci u stóp Karkonoszy, przypominając o tragicznych losach mieszkańców Schwarzbach.