Pomnik poległym w I wojnie światowej w Staniszowie
Pomnik poległym w I wojnie światowej w Staniszowie to obiekt o niezwykle złożonej i fascynującej historii, będący niemym świadkiem przemian, jakie na przestrzeni ostatniego stulecia dotknęły ten region. Usytuowany w samym sercu miejscowości, tuż przy głównej drodze, przez dziesięciolecia pełnił funkcję miejsca pamięci, choć jego charakter i symbolika uległy diametralnej zmianie. Dla współczesnych turystów i mieszkańców wsi Staniszów jest to nie tylko pamiątka przeszłości, ale także dowód na to, jak historia "wielkiej polityki" splata się z losami lokalnych społeczności u podnóża Karkonoszy.
Geneza powstania i pierwotna forma
Historia monumentu sięga początków lat 20. XX wieku. Po zakończeniu Wielkiej Wojny, w wielu miejscowościach ówczesnych Niemiec wznoszono pomniki upamiętniające poległych żołnierzy pochodzących z danej okolicy. Nie inaczej było w ówczesnym Stonsdorf. Uroczyste odsłonięcie pomnika (tzw. Kriegerdenkmal) miało miejsce 25 czerwca 1922 roku. Na lokalizację wybrano reprezentacyjny punkt w centrum wsi, naprzeciwko wejścia na szlak prowadzący na wzniesienie Góra Witosza.
Konstrukcja obiektu była imponująca i wymagała sporych nakładów pracy inżynieryjnej. Aby wygospodarować odpowiednią przestrzeń, przykryto koryto przepływającego w tym miejscu strumienia i wzniesiono solidną, kamienną podmurówkę. Na niej ustawiono potężną kamienną płytę o wysokości 2,60 metra, szerokości 1,30 metra i grubości 50 centymetrów. Centralnym elementem dekoracyjnym był wykuty w kamieniu wizerunek żołnierskiego hełmu, charakterystycznego dla armii niemieckiej tamtego okresu. Poniżej znajdowały się inskrypcje z nazwiskami poległych mieszkańców, którzy nie powrócili z frontów I wojny światowej.
Powojenne losy i transformacja
Rok 1945 przyniósł koniec II wojny światowej i całkowitą wymianę ludności na tych terenach. Przybyli do Staniszowa polscy osadnicy zastali we wsi niemiecki pomnik, który był dla nich symbolem wrogiej armii. W 1947 roku podjęto decyzję o zmianie przeznaczenia tego miejsca. Monument nie został zburzony, lecz wykorzystując jego solidną konstrukcję, dokonano adaptacji na obiekt kultu religijnego. W miejscu pamięci o żołnierzach powstała Grota Najświętszej Marii Panny – wotum wdzięczności nowych mieszkańców za ocalenie i powrót do ojczyzny.
Odrestaurowanie i nowe miejsce pamięci
Historia pomnika ma jednak swój dalszy ciąg. W 2018 roku, dzięki staraniom lokalnej społeczności oraz Gminy Podgórzyn, dawny monument wojenny został odrestaurowany i przeniesiony na nową lokalizację. Obecnie znajduje się on po drugiej stronie drogi, w bezpośrednim sąsiedztwie Groty Maryjnej, tuż przy schodach prowadzących na punkt widokowy na Górze Witosza, co tworzy unikalny zespół historyczno-sakralny. Odnowiony obelisk, oczyszczony i zabezpieczony, ponownie przypomina o dawnych mieszkańcach Staniszowa, stanowiąc symbol pojednania i szacunku dla trudnej historii tych ziem.
Znaczenie historyczne i turystyczne
Dziś ten zakątek Staniszowa, gdzie obok siebie stoją Grota Maryjna i odrestaurowany pomnik wojenny, jest ważnym punktem orientacyjnym i historycznym. Znajduje się przy głównej arterii komunikacyjnej, co sprawia, że jest łatwo dostępny dla turystów zmierzających w stronę miasta Jelenia Góra. To miejsce, gdzie splatają się wątki niemieckiej i polskiej przeszłości, tworząc przestrzeń do refleksji nad historią Dolnego Śląska.
