Rezerwat Archeologiczny w Kaliszu-Zawodziu

Rezerwat Archeologiczny w Kaliszu-Zawodziu, potocznie nazywany Kaliskim grodem Piastów, to niezwykle ważny oddział Muzeum Okręgowego Ziemi Kaliskiej. Usytuowany na terenie wczesnośredniowiecznego grodu, w dawnej dzielnicy Zawodzie, stanowi jedno z najważniejszych miejsc związanych z początkami polskiej państwowości. Gród obronny zlokalizowany był na piaszczystej wyspie otoczonej malowniczymi wodami rzeki Prosny, co w naturalny sposób sprzyjało wczesnemu osadnictwu i gwarantowało dogodne warunki obronne.

Początki osadnictwa na ziemi kaliskiej

Pierwsze formy militarnej warowni powstały w tym miejscu stosunkowo wcześnie, bo już w latach 850–860. Zbudowano je bezpośrednio na dawnym, pogańskim cmentarzysku, po którym archeolodzy odnaleźli wyraźne ślady grobu kurhanowego. Pierwsza pisana wzmianka dokumentująca znaczenie osady pochodzi z „Kroniki polskiej” Galla Anonima. Informacja ta odnosiła się do strategicznego zwycięstwa Bolesława Krzywoustego nad jego bratem Zbigniewem podczas zaciętych walk, które toczono pod średniowiecznym Kaliszem w końcówce 1106 roku. Z kolei pierwszy, drewniany kościółek wybudowano wewnątrz warowni już w XI wieku.

Złoty wiek za panowania Mieszka III Starego

Największy rozkwit kaliskiego grodu przypada bezpośrednio na lata 1122–1202, co wiąże się z okresem panowania księcia Mieszka III Starego. Władca ten, będący synem Bolesława Krzywoustego, w sposób szczególny ukochał lokalną warownię, mimo posiadania wielu innych prestiżowych tytułów (był m.in. księciem zwierzchnim, krakowskim i kujawskim). Z jego inicjatywy oraz osobistej fundacji, w miejscu dawnej, drewnianej świątyni wzniesiono okazałą, murowaną kolegiatę w stylu romańskim pw. św. Pawła. Wyposażona była w półkoliste prezbiterium, wysoką wieżę oraz emporę patronacką. Obok Poznania i Gniezna, gród stał się jednym z głównych filarów ówczesnej Wielkopolski.

To właśnie w kryptach kolegiaty św. Pawła, w 1202 roku, pochowano księcia wszystkich Polaków – Mieszka III Starego. Jego ciało spoczęło obok zmarłych wcześniej synów: Mieszka Młodszego oraz Bolesława Mieszkowica, który zginął podczas bitwy pod Mozgawą. Z tego miejsca pochodzą wybitne historyczne artefakty: pozłacany, romański krzyż procesyjny wykonany z drewna oraz kamienna płyta, z dużym prawdopodobieństwem identyfikowana jako płyta nagrobna samego księcia Mieszka III.

Upadek grodu i zmiana lokalizacji

Po śmierci Mieszka III Starego nastąpił bardzo burzliwy okres walk o kontrolę nad ziemią kaliską. Konflikt toczył się między synem zmarłego władcy, Władysławem Laskonogim, a jego bratankiem, Władysławem Odonicem. W roku 1229 Władysław Laskonogi został zmuszony do ucieczki na Śląsk, oddając sukcesję w ręce księcia Henryka Brodatego. W 1233 roku Henryk Brodaty najechał tereny wielkopolskie i ostatecznie zniszczył dawną warownię. Ze względu na powtarzające się, niszczycielskie powodzie nawiedzające Zawodzie, władca zdecydował o wzniesieniu całkowicie nowego ośrodka miejskiego po prawej stronie Prosny – w miejscu, gdzie dziś funkcjonuje główne centrum miasta. Ostateczny kres dawnej, wyspowej osadzie przyniósł najazd zakonu krzyżackiego w 1331 roku.

Wykopaliska i współczesna rekonstrukcja

Badania nad kaliskim średniowieczem mają niezwykle bogatą tradycję. Pierwsze historyczne wykopaliska prowadzono już w 1903 roku, a pracom przewodził Włodzimierz Demetrykiewicz. W latach 1958–1965 projekt kontynuowali Iwona i Krzysztof Dąbrowscy z ramienia Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN. Kolejny duży etap działań terenowych zrealizowano w latach 1983–1992 pod kierownictwem Tadeusza Baranowskiego. Odkryto wówczas oryginalne fundamenty sakralnej kolegiaty św. Pawła, ruiny wczesnej budowli drewnianej, obiekty mieszkalne rzemieślników, fragmenty wieży obronnej oraz ślady domu prawdopodobnie zamożnego kupca.

Po zakończeniu badań, w 1992 roku podjęto pierwsze kroki w kierunku trwałego zagospodarowania terenu. Pełne otwarcie innowacyjnego rezerwatu nastąpiło na początku 2008 roku. Częściowo zrekonstruowano obiekty warowni, dając turystom możliwość fizycznego obcowania z początkami polskiego państwa. Na terenie kompleksu odtworzono między innymi:

• Przyziemie murowanej kolegiaty św. Pawła (w skali 1:1) wraz z zarysem wcześniejszej, drewnianej świątyni.
• Imponującą, dwukondygnacyjną drewnianą wieżę obronną.
• Dawne elementy fortyfikacyjne, w tym skrzyniowy wał obronny, fragmenty rygorystycznej palisady oraz most.
• Siedem zróżnicowanych chat mieszkalnych (m.in. chata kowala, rymarza, tkaczki, komesa oraz rycerza), prezentujących autentyczne warunki życia przodków.
• Symboliczny grób kurhanowy i drewniane łodzie dłubanki.

Żywa lekcja historii i atrakcje plenerowe

Poza stałymi rekonstrukcjami, na teren dzisiejszego rezerwatu przeniesiono w całości osiemnastowieczną, autentyczną chatę mieszkalną, w której zorganizowano obszerną wystawę etnograficzną. Działania instytucji wykraczają jednak daleko poza klasyczne wystawiennictwo. Na wydzielonym obszarze praktykuje się hodowlę zwierząt gospodarskich (takich jak kozy, owce czy pszczoły) i odtwarza tradycyjną metodę uprawy roli zwaną trójpolówką.

Rezerwat stanowi serce wielu tematycznych biesiad, jarmarków i festynów, przybliżających dawne zwyczaje oraz rzemiosło. Wśród cyklicznych wydarzeń, organizowanych często przy współpracy z Towarzystwem Żywej Archeologii oraz Agencją Artystyczną „Słowiańska”, królują czerwcowy "Jarmark Archeologiczny" oraz popularna, sierpniowa "Biesiada Piastowska". Turyści mogą tam zobaczyć m.in. bicie monet, tradycyjne czerpanie papieru oraz ręczną pracę rymarzy. Dodatkową atrakcją w sezonie letnim jest drewniana, dębowa łódź słowiańska o nazwie „Calisia”, zbudowana z niezwykłą dbałością o historyczne przekazy przez Mieczysława Machowicza, która malowniczo pływa po okolicznych wodach rzeki Prosny.