Park Miejski w Kaliszu

Park Miejski w Kaliszu to unikalne miejsce na mapie Polski, którego historia sięga 1798 roku. Przez wielu ekspertów i planistów w XIX wieku obiekt ten był zgodnie uważany za najpiękniejszy polski ogród publiczny. Ten zaszczytny tytuł oraz bogata przeszłość sprawiły, że jako najstarszy park miejski w kraju został w 1964 roku oficjalnie wpisany do rejestru zabytków. Obiekt usytuowany jest w śródmieściu Kalisza, malowniczo rozciągając się nad rzeką Prosną, Swędrnią, Kanałem Bernardyńskim oraz Kanałem Rypinkowskim. Teren ten stanowi zielone płuca miasta i przyciąga zarówno mieszkańców, jak i turystów poszukujących wytchnienia w otoczeniu zabytkowej natury.

Historia powstania i rozwój terytorialny

Zabytkowy kompleks zieleni powstał w miejscu dawnego, pojezuickiego ogrodu warzywnego. Z biegiem lat dołączono do niego teren placu należący do zlikwidowanej szkoły kadetów. Obecnie powierzchnia parku wynosi około 26 hektarów i stanowi historyczną mozaikę fragmentów przyłączanych na przestrzeni ponad stulecia. W jego skład wchodzą: Stary Park (założony w 1798 roku), Wielki Park (1842), dawny Ogród Pomologiczny (1885), Nowy Park (1900), Park im. Ignacego Paderewskiego (z 1912 roku, gdzie obecnie znajduje się Cmentarz Żołnierzy Radzieckich), Park Sportowy (powstały w 1926 roku i skupiający stadiony oraz halę sportową) oraz część Plant z 1942 roku. Z czasem w parku pojawiały się coraz bardziej wyszukane gatunki roślin, budowano nowe mosty, a w najbliższym sąsiedztwie powstawały ważne obiekty, takie jak wybudowany w 1835 roku gmach teatru przy Alei Wolności.

Infrastruktura wodna i zabudowa parkowa

Obecność rzek wymagała odpowiednich regulacji inżynieryjnych. W latach 1840-1850, aby zapobiec powodziom, wykopano dwa ważne kanały: Rypinkowski i Bernardyński, a także usypano specjalny wał ochronny. Pomimo tych zabezpieczeń, powódź z 1854 roku spowodowała na tym terenie ogromne zniszczenia. Ważnym elementem krajobrazu stał się wykopany w 1843 roku Staw Kogutek, na którego środku usypano wysepkę z altanką, chętnie odwiedzaną do dziś przez dzikie ptactwo wodne. Rok później, w 1844 roku, wzniesiono drewniany Domek Szwajcarki. Stanowił on historyczną siedzibę opiekujących się zielenią ogrodników, jednak ze względu na postępującą ruinę, obiekt musiał zostać rozebrany w 1986 roku.

Egzotyczny zwierzyniec i zniszczenia wojenne

Pod koniec XIX wieku park nabrał wyraźnych cech stylu angielskiego, w czym ogromna zasługa planisty Franciszka Szaniora, który w 1886 roku powiększył tereny po przeciwnej stronie Prosny i wytyczył nowe alejki. W tamtym okresie postawiono na budowę oranżerii oraz założenie zwierzyńca. Miejsce to tętniło życiem – w szklarni rosła ogromna palma sięgająca aż po sam dach, po trawnikach dumnie spacerowały pawie, a zwiedzający mogli podziwiać małpy, bawoły, koty drapieżne oraz niedźwiedzie brunatne. Pomimo kontrowersji (w powietrzu czuć było zapach potu i odchodów, a krótko przed likwidacją niedźwiedź odgryzł rękę uczniowi), zwierzyniec budził wielkie zainteresowanie. Niestety obie wojny światowe przyniosły olbrzymie straty. W trakcie konfliktów Polacy nie mieli wstępu do parku. Dopiero po 1945 roku zlikwidowano zwierzyniec i oranżerię, rozebrano stare bramy i ogrodzenia, a na terenie zielonym powstał cmentarz poległych w styczniu 1945 roku żołnierzy radzieckich. Przełom lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych to czas unowocześnień: wyasfaltowano niektóre ścieżki i zainstalowano oświetlenie głównych alejek.

Rzeźby i obiekty małej architektury

Kaliski park od zawsze słynął z wyjątkowych dzieł sztuki rzeźbiarskiej. Pod koniec XIX wieku ustawiono w nim sześć imponujących figur sprowadzonych bezpośrednio z Berlina. Były to: Amor (1885), Flora (1886), Strzelec Alpejski (1887), Psyche (1889), Sandalarka (1889) oraz Satyr z Faunem (1891). Niestety, do czasów współczesnych przetrwała jedynie Flora. Inne piękne rzeźby obecne na terenie, takie jak Kalisia, Gryfy czy Wiktoria, zostały bezpowrotnie zniszczone przez Niemców podczas II wojny światowej. Z historycznych obiektów ocalał marmurowy zegar słoneczny ustawiony w sąsiedztwie dawnego Domku Szwajcarskiego w 1878 roku. W 1975 roku przestrzeń wzbogacono o nowe, socrealistyczne formy: Kapelę, Eurydyki tańczące oraz Kobiety. Najnowszą ozdobą na parkowych ścieżkach jest natomiast rzeźba Gaja.

Bogactwo przyrody i pomniki flory

Korzystny mikroklimat, wysoka wilgotność powietrza generowana przez okoliczne rzeki i kanały oraz niezwykle bogata gleba stwarzają idealne warunki dla rozwoju roślinności. W latach osiemdziesiątych inwentaryzacja wykazała obecność 4200 drzew reprezentujących ponad 150 gatunków i odmian, a także 78 okazów wpisanych do rejestru pomników przyrody. Obecnie w parku znajduje się około 150 gatunków drzew i 65 prawnie chronionych pomników. Największą dumą obiektu jest potężny dąb czerwony (Quercus rubra), nazwany Dębem Asnyka na cześć słynnego poety. Pod koniec lat osiemdziesiątych jego obwód wynosił aż 460 cm, a jeden z jego masywnych konarów do dziś symbolicznie opiera się o ziemię. Oprócz najpopularniejszych gatunków, takich jak klon zwyczajny, olsza czarna, dąb szypułkowy czy kasztanowiec biały, rosną tu również egzotyczne wyjątki: miłorząb dwuklapowy, tulipanowiec amerykański, surmia zwyczajna, magnolia oraz sosna wejmutka. Na szczególną uwagę zasługują trzy rosnące razem jesiony wyniosłe, mierzące około 40 metrów wysokości.

Fauna kaliskiego parku

Zróżnicowany drzewostan przyciąga dzikie zwierzęta. W ciągu dnia na alejkach można spotkać pospolite wiewiórki, a na trawnikach ptaki takie jak szpaki, kaczki krzyżówki czy łabędzie nieme. W koronach drzew usłyszeć można stukanie dzięciołów oraz piękny śpiew kosów i słowików rdzawych. Po zmroku parkowa aura staje się jeszcze bardziej tajemnicza, gdyż do głosu dochodzą sowy uszate oraz puszczyki.

Ciekawe budowle, mosty i atrakcje w sąsiedztwie

Park przecina gęsta sieć wodna, przez którą przerzucono malownicze przeprawy. Do najważniejszych należą: Most Teatralny, Most Trybunalski, kładka na stawidłach oraz dwa mosty prowadzące w kierunku ulicy Łódzkiej. Sam teren zielony oraz jego obrzeża obfitują w wyjątkowe obiekty architektoniczne i sportowe:

• Budynek parkowego – zabytkowy, parterowy obiekt zbudowany z otynkowanej cegły na początku XX wieku, posiadający kondygnację poddasza. Usytuowany na granicy z ulicą Niecałą, stanowił dawną siedzibę ogrodników.
• Hydropatia – okazały gmach z 1904 roku. Dawniej mieścił się tu znany zakład wodoleczniczy, obecnie budynek jest siedzibą miejskiego przedszkola.
• Dawna cukiernia (Klub KTW) – budynek z 1832 roku usytuowany frontem do Mostu Teatralnego. W dwudziestoleciu międzywojennym służył jako siedziba Kaliskiego Towarzystwa Kajakowego. Dziś działa w nim Kaliskie Towarzystwo Wioślarskie oraz lokal gastronomiczny. Przed wejściem turyści mogą kupić lokalny produkt regionalny (słynne kaliskie andruty), a także watę cukrową, suszony słonecznik i zabawki.
• Chińska pagoda – niezwykle barwna konstrukcja drewniana postawiona w celach ozdobnych.
• Kompleks sportowy i rekreacyjny – w parku usytuowano Ogródek Jordanowski, nowoczesną halę sportową, stadion SSK Calisia, boisko KS Prosna oraz pobliski stadion miejski z torem kolarskim. W bliskim sąsiedztwie funkcjonuje kaliski aquapark.

Kompaktowa urbanistyka miasta sprawia, że wokół terenów zielonych skoncentrowane są najważniejsze perły dawnej architektury. Bezpośrednio do kompleksu przylegają budynek teatru, cerkiew prawosławna pw. św. Piotra i Pawła, zabudowania klasztoru oo. franciszkanów, Narodowe Sanktuarium św. Józefa (Bazylika kolegiacka) oraz wspaniały gmach dawnego starostwa zwany Pałacem Gubernatora. Park stanowi cenne historyczne dziedzictwo, doskonałe miejsce do wypoczynku i kluczowy punkt na turystycznej mapie regionu.

Źródło: Waldemar Rusek, fot. Waldemar Rusek