Muzeum Osiakowskich w Kaliszu

Muzeum Osiakowskich w Kaliszu to unikalna placówka dokumentująca codzienne życie dawnych mieszkańców, która znajduje się w samym centrum Kalisza. Obiekt mieści się przy ulicy Garbarskiej 2, niedaleko miejskiego ratusza, w którym prężnie działa Informacja Turystyczna, chętnie wskazująca przyjezdnym drogę. Muzeum powstało na skraju dawnej dzielnicy żydowskiej z inicjatywy Andrzeja Banerta, pasjonata historii i wieloletniego pastora miejscowej parafii ewangelicko-augsburskiej. Oficjalna nazwa instytucji, czyli Muzeum im. G.J. Osiakowskich, upamiętnia ostatnich przedwojennych właścicieli tej zabytkowej kamienicy, którzy zginęli w 1943 roku w łódzkim getcie.

Zbiory prezentowane na wystawach były gromadzone przez założyciela z ogromną pieczołowitością przez kilkadziesiąt lat. Placówka, prowadzona obecnie przez Fundację Króla Salomona, udostępnia zwiedzającym tysiące autentycznych przedmiotów codziennego użytku, historycznych dokumentów, rzemieślniczych dzieł sztuki oraz starych fotografii. Najstarsze eksponaty sięgają swoją historią XVIII wieku, natomiast najnowsze pochodzą z czasów nam współczesnych. Zdecydowanie najobszerniej reprezentowany jest jednak bogaty okres międzywojenny. Całość tych niezwykłych zbiorów zajmuje powierzchnię 200 metrów kwadratowych, zlokalizowanych w zaadaptowanych podziemiach oraz na niewielkim dziedzińcu. Popularność muzeum od momentu otwarcia na przełomie 2012 i 2013 roku rośnie w błyskawicznym tempie. Już w 2014 roku tę kameralną instytucję odwiedziło około 1500 osób, co stanowiło wynik bardzo zbliżony do frekwencji, jaką notowało wówczas znane Muzeum Historii Przemysłu w Opatówku. Co niezwykle istotne, obiekt od lat z powodzeniem funkcjonuje i rozwija się bez jakichkolwiek dotacji państwowych.

Wielokulturowe dziedzictwo miasta

Zgromadzona ekspozycja doskonale oddaje dawną wielokulturowość tego bogatego grodu, w którym jeszcze na początku XX wieku mieszkało zaledwie dwukrotnie mniej ludzi niż w ówczesnym Poznaniu. Przez dekady zgodnie obok siebie funkcjonowali tu Polacy, Żydzi, Niemcy, Rosjanie, Grecy oraz Ormianie. Przechadzając się korytarzami, w gablotach można dostrzec przedmioty obrazujące zarówno dawny handel katolicki, jak i żydowski. W niezwykłym stanie zachowały się pamiątki z piekarni Nowakowskiego, historycznej rzeźni Trzęsowskiego, sklepu spożywczo-kolonialnego Widerskiego czy autentyczne opakowania nawiązujące do słynnych kaliskich biszkoptów i pierników Mystkowskiego. Wielotysięcznej społeczności żydowskiej, która nierozerwalnie wplotła się w dzieje miasta, poświęcono całkowicie wyodrębnioną część wystawy.

Lamus dziecięcy i słynna kaliska shirleyka

Wśród setek zachowanych zabawek, dziecięcych wózków i lalek zebranych w muzeum, na szczególną uwagę zasługuje niezwykła historia tak zwanej shirleyki. Z pozoru może dziwić, dlaczego w kolekcji stworzonej przez mężczyznę znajduje się tak pokaźny zbiór lalek. Wyjaśnienie tkwi w lokalnej historii przemysłu – w 1884 roku przy ulicy Niecałej powstała słynna Fabryka Lalek i Zabawek Drewnianych Adama Szrajera. Wyroby te z gigantycznym sukcesem eksportowano do wielu krajów Europy oraz obu Ameryk. W latach trzydziestych XX wieku ogromną światową popularność zdobyła gwiazda kina, Shirley Temple, która rozpoczęła swoją karierę zaledwie w wieku 4 lat. Sprytny właściciel fabryki wykorzystał ten fakt i w 1934 roku podpisał oficjalny kontrakt z amerykańską wytwórnią filmową na wykorzystanie wizerunku młodej aktorki. Produkowana w mieście zabawka błyskawicznie stała się wielkim, eksportowym hitem. Twórca muzeum postanowił ocalić ten fakt od zapomnienia, ustawiając figurę przypominającą shirleykę przed wejściem i systematycznie kolekcjonując oryginalne egzemplarze z dawnej, kaliskiej fabryki.

Sale tematyczne i układ ekspozycji

Główna przestrzeń wystawiennicza została w bardzo umowny sposób podzielona na 11 sal połączonych amfiladowo w jeden długi ciąg, choć wiele intrygujących artefaktów wyeksponowano również na schodach oraz w korytarzach. Każde z pomieszczeń ma swojego dedykowanego patrona i prezentuje inną tematykę historyczną:

• Sala im. Aliny Szapocznikow (pomieszczenie wystawowe) – mieści się tu kasa biletowa, a tuż przed wejściem wyeksponowano historyczne dokumenty oraz oryginalne dyplomy amerykańskiego oficera.
• Sala im. Reinharda Maczewskiego (okupacja Kalisza 1939-1945) – zgromadzono w niej przejmujące pamiątki z trudnego okresu II wojny światowej. Obejrzeć tu można rzadki, pierwszy niemiecki plan zabudowy ze stycznia 1940 roku.
• Czasy PRL 1945-1989 – to jedna z najmniejszych przestrzeni ekspozycyjnych, skupiająca charakterystyczne pamiątki polityczne, dokumenty i przedmioty z epoki minionego ustroju.
• Sala im. Jana Goerne (historia do 1939 roku) – zawiera liczne fotografie retro, stare szyldy reklamowe, oficjalne dokumenty oraz bardzo spory zbiór podróżnych walizek sprzed wybuchu I i II wojny światowej.
• Sala im. Haliny Bilinkis (Żydzi w dawnym Kaliszu) – w niezwykły sposób gromadzi cenne przedmioty religijne i codzienne artefakty pozostawione po licznej, lokalnej społeczności żydowskiej.
• Stara apteka, fryzjer, wagi i tytoń – strefa, w której można poznać z bliska wyposażenie dawnego salonu fryzjerskiego, obejrzeć apteczne wagi szalkowe oraz akcesoria tytoniowe, w tym popularną niegdyś tabakę, która przystawiona do nosa błyskawicznie powodowała kichnięcie.
• Sala im. Janka Orczykowskiego (kaliska wieś) – w pełni odtwarza sielski klimat chłopskiej chałupy. Znajdują się tu przedmioty prosto z wiejskich podwórek, misterny ołtarzyk domowy oraz tradycyjne figury świętych.
• Podróże i polski las – ekspozycja naturalna pełna oryginalnych trofeów myśliwskich, pamiątkowych zdjęć z podróży oraz egzotycznych nakryć głowy zwiezionych z różnych stron świata.
• Sala im. Agnieszki Grabarek (sklep kolonialny i kuchnia) – wspaniale wyposażona, dawna kuchnia i przedwojenny sklep (dziś określany mianem spożywczo-przemysłowego). Wzrok przyciągają szafki na przyprawy Maggi, dawne, rzemieślnicze opakowania oraz oryginalne, szklane butelki.
• Sala im. Mietka Zimnego (szewc i stolarz) – prezentuje kompletne, rzemieślnicze narzędzia stolarskie oraz szewskie z okresu przedwojennego.
• Lamus dziecięcy (Victor i Emma) – nostalgiczne królestwo najmłodszych, wypełnione dawnymi zabawkami, wózkami i wyjątkowymi lalkami.

Istotną zaletą tego miejsca jest fakt, że wszystkie wyeksponowane przedmioty charakteryzują się konkretną wartością historyczną i służyły kiedyś do ułatwiania codziennego życia. Wizyta w tym podziemnym labiryncie to znakomita okazja, aby pokazać dzieciom oraz wnukom narzędzia używane przez przodków i uświadomić młodemu pokoleniu, jak funkcjonował zróżnicowany świat dekady przed wynalezieniem internetu.