Kaplica św. Wawrzyńca na Śnieżce

Kaplica św. Wawrzyńca na Śnieżce, znana także pod czeską nazwą Kaple Sv. Vavřince oraz niemiecką Laurentius Kapelle, należy do najbardziej niezwykłych obiektów sakralnych w Polsce. Jest to zabytkowa kaplica położona na szczycie Śnieżki, w pobliżu Karpacza, w województwie dolnośląskim, w powiecie karkonoskim. Obiekt ten od lat fascynuje zarówno historyków sztuki, jak i turystów, pielgrzymów oraz miłośników gór, stanowiąc wyjątkowe połączenie sacrum, historii i surowego wysokogórskiego krajobrazu.

Kaplica została wpisana do rejestru zabytków pod pozycją A/1366/494 dnia 11 grudnia 1958 roku. Dzięki temu objęta jest szczególną ochroną konserwatorską jako cenny przykład barokowej architektury sakralnej, a zarazem najwyżej położony tego typu zabytek w Polsce.

Położenie i kontekst geograficzny

Kaplica św. Wawrzyńca znajduje się w południowo-zachodniej Polsce, we wschodniej części Karkonoszy, na szczycie Śnieżki, który jest najwyższym wzniesieniem Sudetów. Szczyt ten wznosi się na wysokość 1603 m n.p.m. i od wieków stanowił punkt orientacyjny, graniczny oraz kulturowy. Kaplica położona jest około 5,3 km na południowy zachód od centrum Karpacza, na styku wpływów kulturowych polskich, czeskich i niemieckich.

Usytuowanie kaplicy na samym wierzchołku góry sprawia, że obiekt narażony jest na ekstremalne warunki atmosferyczne. Silne wiatry, gwałtowne zmiany temperatury, intensywne opady śniegu oraz częste burze od wieków wpływały zarówno na stan techniczny budowli, jak i na jej postrzeganie jako miejsca szczególnego, niemal mistycznego.

Charakterystyka architektoniczna

Kaplica św. Wawrzyńca na Śnieżce jest najwyżej położonym zabytkiem sztuki barokowej w Polsce oraz czynnym obiektem sakralnym. Co roku, 10 sierpnia, w dniu św. Wawrzyńca, odbywa się tu uroczysta msza, gromadząca wiernych, duchownych oraz turystów z różnych regionów kraju i zagranicy.

Budowla ma formę rotundy o wysokości około 14 metrów, wzniesionej na planie koła o średnicy około 7 metrów. Do zasadniczego korpusu kaplicy dostawiony jest kwadratowy przedsionek, pełniący funkcję wejściową i osłonową. Wnętrze kaplicy przykryte jest spłaszczoną kopułą, której powierzchnię zdobią malowidła pochodzące z lat osiemdziesiątych XIX wieku.

Kaplica została wzniesiona w stylu barokowym z kamienia łamanego i posadowiona na solidnym kamiennym fundamencie. Całość oszalowana jest deskami ułożonymi pionowo, które zastąpiły pierwotne pokrycie gontowe. Z zewnątrz rotunda zwieńczona jest namiotowym, stożkowym dachem krytym gontem. Prostokątna przybudówka, ustawiona prostopadle do osi kaplicy, również posiada stożkowy dach pokryty gontem.

Otwory okienne mają formę owalną, od dołu ściętą, i wypełnione są współczesnym szkłem witrażowym. Wyposażenie wnętrza jest bardzo skromne i obejmuje jedynie ołtarz oraz figury Matki Bożej, św. Wawrzyńca i św. Wojciecha. W przedsionku na murach umieszczono tablice pamiątkowe oraz epitafium z 1828 roku Jana Pieniążka-Odrowąża, który według przekazów miał utonąć w bagnach pod Śnieżką.

Historia powstania kaplicy

Kaplica św. Wawrzyńca została ufundowana przez hrabiego Christofa Leopolda von Schaffgotscha jako wotum dziękczynne za zwrot dóbr cieplickich, skonfiskowanych wcześniej jego ojcu. Budowla miała także symbolicznie potwierdzać prawa fundatora do Śnieżki, które były kwestionowane przez hrabiego Czernina.

Prace budowlane rozpoczęto w 1665 roku, a ich kierownikiem był Bartłomiej Nantwig z Gryfowa Śląskiego. Przy zakładaniu fundamentów usunięto około 4,5 metra warstwy rumowiska i zwietrzeliny kamiennej, aby dotrzeć do stabilnej skalnej calizny. Było to przedsięwzięcie wyjątkowo trudne, biorąc pod uwagę warunki panujące na szczycie góry.

Mimo licznych przeciwności budowę ukończono w 1681 roku. Ołtarz do kaplicy przewieziono z Krzeszowa. Uroczyste poświęcenie kaplicy odbyło się 10 sierpnia 1681 roku, w dzień św. Wawrzyńca, a dokonał go opat klasztoru w Krzeszowie Bernard Rosa w asyście dziesięciu duchownych i ponad stu wiernych.

Dzieje użytkowania i zniszczeń

Od momentu poświęcenia aż do 1810 roku w kaplicy regularnie odprawiano nabożeństwa. Była ona pierwszym kościołem filialnym Miłkowa, co odnotowano w protokole wizytacyjnym z 1687 roku. Opiekę nad obiektem sprawowali cystersi do czasu kasacji zakonu w 1810 roku, kiedy to kaplica została sekularyzowana.

W kolejnych latach kaplica wielokrotnie doświadczała zniszczeń spowodowanych przez czynniki naturalne oraz działania wojenne. W 1754 roku uderzenie pioruna zniszczyło pokrycie dachowe, a rok później wilgoć uszkodziła obraz Najświętszej Marii Panny. W 1771 roku kolejne uderzenie pioruna spowodowało poważne pęknięcie muru oraz uszkodzenie figury św. Wawrzyńca.

W latach 1778–1779 okolice Śnieżki stały się areną wojskowych potyczek, które doprowadziły do niemal całkowitego zniszczenia kaplicy. W 1812 roku wnętrze obiektu zostało dodatkowo ograbione.

Okres świecki i przywrócenie funkcji sakralnych

W latach 1810–1850 kaplica utraciła charakter sakralny. Barokowy ołtarz wraz z rzeźbą św. Wawrzyńca oraz część wyposażenia przeniesiono do kaplicy św. Anny w Sosnówce. Sam budynek zaczął pełnić funkcję schronu dla turystów. W 1823 roku Siebenhaar przeprowadził remont niszczejącej budowli i uruchomił w niej schronisko turystyczne.

W 1850 roku Friedrich Sommer przeprowadził kolejny remont, przywracając kaplicy jej pierwotny, sakralny charakter. Powtórnego poświęcenia dokonał biskup wrocławski Heinrich Förster. Od tego momentu ponownie zaczęto odprawiać w niej nabożeństwa.

Czasy współczesne i znaczenie kulturowe

W 1981 roku, z okazji trzechsetlecia kaplicy, Jerzy Pokój z Zarządu Koła Przewodników Sudeckich wystąpił z wnioskiem o ustanowienie dnia 10 sierpnia dniem odpustu ku czci św. Wawrzyńca oraz świętem przewodników sudeckich. W 2000 roku kaplica przeszła gruntowny remont, obejmujący wykonanie nowej posadzki oraz granitowego ołtarza, konsekrowanego w 2001 roku przez pierwszego biskupa legnickiego Tadeusza Rybaka.

Kaplica św. Wawrzyńca była po raz ostatni przebudowywana w połowie XIX wieku, a jej wygląd przez ponad 300 lat nie uległ większym zmianom. Dzięki temu stanowi dziś unikatowe świadectwo dawnej architektury i duchowości regionu.

Otoczenie kaplicy

W bezpośrednim sąsiedztwie kaplicy znajduje się budynek Wysokogórskiego Obserwatorium Meteorologicznego IMGW z charakterystycznymi „dyskami”, wzniesiony w 1974 roku, a także najwyżej położona poczta w Czechach. Dawniej w okolicy funkcjonowały również schroniska turystyczne po obu stronach granicy, które podkreślały znaczenie Śnieżki jako ważnego punktu na mapie turystycznej Sudetów.

Kaplica św. Wawrzyńca na Śnieżce pozostaje do dziś symbolem wytrwałości, wiary oraz harmonijnego współistnienia człowieka z surową, górską przyrodą.