Wysokogórskie Obserwatorium Meteorologiczne na Śnieżce

Wysokogórskie Obserwatorium Meteorologiczne im. Tadeusza Hołdysa na Śnieżce jest jedną z najważniejszych i najbardziej rozpoznawalnych placówek badawczych w polskich górach. Obiekt ten, należący do Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej, zlokalizowany jest na Śnieżce, najwyższym szczycie Karkonoszy i całych Sudetów, na wysokości 1602 m n.p.m. Od 1985 roku obserwatorium nosi imię mgr. Tadeusza Hołdysa, wieloletniego kierownika placówki, zasłużonego dla rozwoju polskiej meteorologii wysokogórskiej.

Charakterystyczny budynek obserwatorium, często nazywany „latającymi spodkami”, stał się jednym z symboli Śnieżki oraz całych Karkonoszy. Jego nietypowa forma architektoniczna, widoczna z daleka, od dziesięcioleci budzi zainteresowanie turystów, architektów i naukowców.

Początki obserwacji meteorologicznych na Śnieżce

Historia systematycznych obserwacji meteorologicznych na Śnieżce sięga 1824 roku. Początkowo pomiary miały charakter nieregularny i były prowadzone w kaplicy pw. św. Wawrzyńca, która w tamtym czasie pełniła funkcję schroniska turystycznego. Warunki lokalowe były bardzo ograniczone, jednak już wtedy dostrzegano wyjątkową wartość danych zbieranych na tak dużej wysokości.

Przełomowym momentem był rok 1889, kiedy z inicjatywy Johanna Pohla w schronisku po stronie śląskiej uruchomiono stację meteorologiczną II klasy. Od tego momentu obserwacje zaczęły być prowadzone w sposób bardziej regularny, a Śnieżka stała się ważnym punktem na mapie europejskich badań klimatycznych.

Budynek starego obserwatorium

W 1897 roku opracowano projekt budowy oddzielnego budynku obserwatorium meteorologicznego. Budowę rozpoczęto dwa lata później, a od 5 lipca 1900 roku obiekt pełnił funkcję obserwatorium meteorologicznego I klasy. Budynek miał formę trzykondygnacyjnej wieży o wysokości 16 metrów, z dwoma niewielkimi tarasami pomiarowymi na dachu.

Konstrukcję nośną stanowiły bale dębowe i modrzewiowe, spięte stalowymi śrubami o długości dochodzącej do 4 metrów. Ściany wypełniono kostką azbestowo-korkową o grubości 18 centymetrów, powleczoną jutą nasączoną gipsem. Od zewnątrz zastosowano izolację z desek i papy, natomiast od wewnątrz płyty pilśniowe. Stabilność wieży zapewniała warstwa kamieni o łącznej masie około 5 ton, umieszczona pod tarasem, a całość zakotwiczono w skalnym podłożu stalowymi linami.

Budynek był również zabezpieczony przed uderzeniami piorunów dzięki trzem piorunochronom. Pomiary meteorologiczne prowadzono zarówno na tarasach, jak i w ogródku meteorologicznym, zlokalizowanym po stronie austro-węgierskiej.

Stare obserwatorium przetrwało I i II wojnę światową. Po zakończeniu działań wojennych, 16 lipca 1945 roku, obserwacje rozpoczęła w nim polska służba meteorologiczna. Mimo licznych remontów budynek był coraz bardziej narażony na niszczące działanie ekstremalnych warunków atmosferycznych panujących na szczycie Śnieżki.

Decyzja o budowie nowego obserwatorium

W połowie lat pięćdziesiątych XX wieku zapadła decyzja o konieczności budowy nowego obserwatorium meteorologicznego. Realizacja tego ambitnego przedsięwzięcia rozpoczęła się jednak dopiero w drugiej połowie lat sześćdziesiątych. Od 1 stycznia 1975 roku prowadzono obserwacje porównawcze równolegle w starym i nowym budynku.

Ostatecznie pomiary w starym obserwatorium zakończono 23 października 1976 roku. Planowano rozebrać budynek i przenieść go w inne miejsce, gdzie miał pełnić funkcję muzeum meteorologii. W 1978 roku Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej przekazał obiekt za symboliczną złotówkę miastu Karpacz, z przeznaczeniem do ekspozycji w pobliżu Muzeum Sportu i Turystyki. Projekt ten nigdy nie został zrealizowany, a w 1989 roku niszczejący budynek rozebrano bez zachowania możliwości jego rekonstrukcji.

Budynek nowego obserwatorium

Nowy budynek Wysokogórskiego Obserwatorium Meteorologicznego wzniesiono w latach 1966–1974, a budowę zakończono 13 listopada 1974 roku. Obiekt powstał kilka metrów na zachód od lokalizacji dawnego schroniska na Śnieżce. Budynek zaprojektowano w stylu modernistycznym, wykorzystując żelbet, stal, aluminium oraz szkło.

Autorami projektu byli architekci Witold Lipiński i Waldemar Wawrzyniak z Politechniki Wrocławskiej, laureaci konkursu SARP. Futurystyczna forma obserwatorium została zaprezentowana na XIX Letnich Igrzyskach Olimpijskich w Meksyku w 1968 roku oraz opisana w dzienniku „Le Figaro” w 1976 roku.

Budynek składa się z trzech połączonych brył w kształcie dysków, często określanych jako talerze lub spodki. Konstrukcję dysków tworzy stalowa kratownica oparta centralnie na żelbetowym trzonie. W pierwotnym założeniu obiekt miał zastąpić zarówno stare obserwatorium, jak i stare schronisko, jednak nie przewidziano w nim funkcji noclegowych. Zaplanowano jedynie część badawczą oraz restauracyjną.

Konstrukcja i funkcje poszczególnych dysków

Najwyższy, górny dysk, sięgający wysokości około 1620 m n.p.m., mieści obserwatorium meteorologiczne. Jest on najmniejszy, o średnicy około 13 metrów, i posiada galerię zewnętrzną oraz taras pomiarowy na dachu. Okna rozmieszczone są na całym obwodzie dysku.

Średni dysk, o średnicy około 20 metrów, zlokalizowany od strony południowej, pełni funkcje techniczne. Znajdują się w nim pomieszczenia zaplecza, pokoje pracowników oraz magazyny. Dysk ten połączony jest bezpośrednio z trzonem konstrukcyjnym i posiada świetlik dachowy.

Dolny dysk, największy, o średnicy około 30 metrów, mieści ogólnodostępną restaurację, sklepik z pamiątkami, miejsce odpoczynku dla turystów oraz toalety. Z jego wnętrza rozciąga się widok w kierunku Kotliny Jeleniogórskiej. Wejście do budynku znajduje się od strony zachodniej.

Znaczenie naukowe i prowadzone obserwacje

Obserwatorium na Śnieżce jest jednym z dwóch, obok Kasprowego Wierchu, obiektów IMGW włączonych do światowego systemu stacji wysokogórskich. Prowadzone są tu całodobowe, ciągłe obserwacje meteorologiczne, mające ogromne znaczenie dla badań klimatu, prognozowania pogody oraz analiz zmian klimatycznych.

Średnia roczna temperatura na Śnieżce nieznacznie przekracza 0 °C. W najcieplejszym miesiącu średnia temperatura wynosi około 10,6 °C. Najwyższa historyczna temperatura zanotowana w tym rejonie wyniosła 25,9 °C, natomiast współczesny rekord odnotowano 28 lipca 2013 roku.

Szczyt Śnieżki charakteryzuje się ekstremalnie silnymi wiatrami. Rekordowa średnia 10-minutowa prędkość wiatru wyniosła 65 m/s, a porywy dochodziły nawet do 80 m/s. Zamglenie występuje tu przez ponad 300 dni w roku, a pokrywa śnieżna zalega przez około pół roku. Średnia roczna suma opadów przekracza 1000 mm.

Katastrofy budowlane i remonty

W dziejach obserwatorium nie brakowało dramatycznych wydarzeń. W październiku 1962 roku doszło do pęknięcia jednej ze ścian szczytowych starego budynku, co skutkowało nakazem jego natychmiastowego opuszczenia przez architekta powiatowego w Jeleniej Górze. Aby kontynuować obserwacje, przeprowadzono prowizoryczny remont zabezpieczający.

Poważna katastrofa budowlana miała miejsce również w marcu 2009 roku, kiedy uszkodzeniu uległa stalowa konstrukcja górnego dysku nowego obserwatorium. Doszło do ewakuacji pracowników i zamknięcia obiektu oraz szlaków turystycznych. Odbudowę zakończono w październiku 2009 roku, a obserwacje prowadzono nieprzerwanie dzięki przeniesieniu aparatury do innych części budynku.

Działalność edukacyjna i kulturowa

W obserwatorium funkcjonuje Punkt Edukacji Ekologicznej, w którym odwiedzający mogą zapoznać się z zasadami prowadzenia obserwacji meteorologicznych oraz działaniem specjalistycznych przyrządów pomiarowych. Obiekt pełni również ważną rolę symboliczną i edukacyjną.

Model obserwatorium w skali 1:25 można obejrzeć w Parku Miniatur Zabytków Dolnego Śląska w Kowarach. Budynek jest także symbolem Studenckiego Koła Przewodników Sudeckich we Wrocławiu.

Znaczenie i kontrowersje

Od momentu powstania nowy budynek obserwatorium budził kontrowersje ze względu na brak nawiązań do tradycyjnej architektury górskiej. Z czasem jednak wpisał się w nurt futurystycznych realizacji architektonicznych charakterystycznych dla drugiej połowy XX wieku w Sudetach i Europie Środkowej.

Dziś Wysokogórskie Obserwatorium Meteorologiczne na Śnieżce jest nie tylko kluczowym ośrodkiem badawczym, ale również jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli polskich gór, łączącym naukę, architekturę i surowe piękno wysokogórskiego krajobrazu.