Willa „Świt” Dom Stefana Żeromskiego w Konstancinie-Jeziornie
Willa „Świt” Dom Stefana Żeromskiego w Konstancinie-Jeziornie to zabytkowa, wczesnomodernistyczna rezydencja z okresu I wojny światowej, zlokalizowana przy ulicy Stefana Żeromskiego 4 (u zbiegu z ulicą Henryka Sienkiewicza). Miejscowość Konstancin-Jeziorna, położona w regionie, jakim jest województwo mazowieckie, słynie z licznych pamiątek po pisarzu, wzdłuż których wytyczono szlaki spacerowe Stefana Żeromskiego. Wzniesiony w 1914 roku według projektu Zenona Chrzanowskiego budynek był domem wybitnych twórców polskiej kultury, a w kolejnych latach pełnił funkcję muzeum poświęconego pisarzowi i jego rodzinie.
Historia willi – od Zdzisława Jasińskiego do Stefana Żeromskiego
Parcelę numer 9 według planu parcelacyjnego letniska zakupił przed 1914 rokiem ceniony malarz Zdzisław Jasiński. Projekt rezydencji opracował jego przyjaciel, budowniczy Zenon Chrzanowski (autor kilku domów w pobliskim Piasecznie), a prace budowlane prowadziło biuro architekta Władysława Czosnkowskiego. Z powodu wojennych trudności finansowych dom nie został w pełni wykończony – na akwareli Jasińskiego z 1918 roku widać między innymi duże, nieoszklone otwory drzwiowy i okienny w południowej ścianie werandy. Nazwa „Świt” nawiązywała do historii rodzinnej oraz nadziei na odzyskanie przez Polskę niepodległości.
W obliczu powojennego kryzysu malarz sprzedał posesję. 25 lipca 1920 roku willę nabył Stefan Żeromski, który zamieszkał w niej wraz ze swoją partnerką Anną Zawadzką oraz córką Moniką Żeromską (obie były malarkami). Pisarz osobiście angażował się w urządzanie ukończonego domu i ogrodu. Początkowo rodzina mieszkała tu przez cały rok, a po otrzymaniu w 1924 roku mieszkania na Zamku Królewskim w metropolii, jaką jest Warszawa, rezydencja służyła jako dom letni.
Losy powojenne i działalność muzeum
Po śmierci pisarza 20 listopada 1925 roku w willi nadal mieszkały Anna Zawadzka oraz Monika Żeromska (aż do swojej śmierci w 2001 roku). Dalsze dzieje obiektu kształtowały następujące wydarzenia:
- W maju 1944 roku, podczas II wojny światowej, budynek został zajęty przez Niemców, którzy zniszczyli część wyposażenia.
- Po wojnie dawne właścicielki dzieliły dom z dokwaterowanymi lokatorami, starając się ocalić oryginalny wystrój z czasów pisarza.
- Zgodnie z wolą Moniki Żeromskiej willę przekazano działającej od 2002 roku Fundacji na Rzecz Utrzymania Spuścizny po Stefanie Żeromskim, której fundatorem jest Polski PEN Club.
- Od 2011 roku fundacja otrzymywała doraźne dotacje gminne, w 2012 roku przeprowadzono remont obiektu, a w 2016 roku samorząd wydzierżawił piętro budynku (z biblioteką, gabinetem pisarza i pokojem Anny Zawadzkiej), tworząc placówkę muzealną prowadzoną wraz z Konstancińskim Domem Kultury.
- 1 maja 2017 roku placówkę przekształcono w Muzeum Gminne Stefana Żeromskiego i Jego Rodziny, jednak po zmniejszeniu dotacji w 2022 roku muzeum zamknięto od kwietnia 2023 roku.
- W marcu 2024 roku Polski PEN Club zaproponował gminie przekazanie działki z zabudowaniami w formie użyczenia w celu utworzenia placówki kulturalnej i naukowej poświęconej pisarzowi.
Architektura wczesnego modernizmu i wystrój wnętrz
Budynek usytuowano w północnej części prostokątnej działki, elewacją frontową ku ulicy Stefana Żeromskiego (gdzie w ogrodzeniu znajduje się brama z furtką), w otoczeniu zabytkowego parku leśnego z częścią ogrodową od południa. Murowany z cegły, otynkowany i częściowo podpiwniczony obiekt wyróżnia się prostą, oszczędną formą wczesnego modernizmu oraz następującymi detalami architektonicznymi:
- 2-kondygnacyjny korpus główny na planie prostokąta, nakryty 4-spadowym dachem z dachówki z wysuniętym schodkowym okapem oraz niewielkimi oknami powiekowymi na osiach wschodniej i zachodniej połaci.
- Parterowa weranda od frontu zwieńczona tarasem 1. piętra, przebudowana po 1925 roku (zamurowano 1 z 2 otworów w południowej części fasady frontowej oraz zmniejszono okno od północy), z głównym wejściem na osi parteru i oknem balkonowym powyżej.
- Parterowy aneks przy północno-zachodnim narożniku z nieco wyższym, zabudowanym gankiem od północy, przykryte odrębnymi dachami 3-spadowymi.
- Niewielki balkon na osi elewacji południowej na 1. piętrze, wyposażony – podobnie jak taras frontowy – w prostą drewnianą balustradę o pionowych listwach z prostokątnymi prześwitami u dołu.
- Niesymetrycznie rozmieszczone okna o zróżnicowanych podziałach, z wielokwaterowymi nadślemieniami o pionowych szprosach oraz parapetami na parterze wyłożonymi dachówką karpiówką.
We wnętrzu zachował się autentyczny wystrój z czasów życia Stefana Żeromskiego, w tym oryginalne piece kaflowe oraz schody z drewnianą balustradą. Zgromadzona ekspozycja prezentuje pamiątki i wyposażenie po pisarzu, a także obrazy Moniki Żeromskiej oraz grafiki Anny Zawadzkiej.
Źródło: wikipedia.pl; zabytek.pl
Obiekty znajdujące się w:
Uzdrowisko Konstancin-Jeziorna
- Amfiteatr w Parku Zdrojowym w Konstancinie-Jeziornie
- Centrum Terapii Narządu Ruchu. Biały Dom
- Hotel Uzdrowiskowy Konstancja w Konstancinie-Jeziornie
- Park Zdrojowy w Konstancinie-Jeziornie
- Szlak pieszy czarny w Konstancinie-Jeziornie
- Szlak pieszy zielony w Konstancinie-Jeziornie
- Szlak pieszy żółty w Konstancinie-Jeziornie
- Szlak Śladami Sławnych Rodów w Konstancinie-Jeziornie
- Szlaki spacerowe Stefana Żeromskiego w Konstancinie-Jeziornie
- Szpital Rehabilitacyjny - Uzdrowisko Konstancin-Zdrój
- Tężnia solankowa w Konstancinie-Jeziornie
- Willa „Anna” w Konstancinie-Jeziornie
- Willa „Świt” Dom Stefana Żeromskiego w Konstancinie-Jeziornie
- Willa Dworek Polski w Konstancinie-Jeziornie
- Willa Fraszka w Konstancinie-Jeziornie
- Willa Izyhali w Konstancinie-Jeziornie
- Willa Julia w Konstancinie-Jeziornie
- Willa Natemi w Konstancinie-Jeziornie
- Willa Pod Dębem w Konstancinie-Jeziornie
- Willa Szwajcarka w Konstancinie-Jeziornie
- Willa Ustronie w Konstancinie-Jeziornie


