Pomnik Karabinierów Konnych w Dębem Wielkim
Pomnik Karabinierów Konnych w Dębem Wielkim to wzniesiony na skwerze przed wejściem do miejscowego kościoła monument upamiętniający brawurową szarżę polskich żandarmów podczas powstania listopadowego. Obiekt ten znajduje się w miejscowości Dębe Wielkie, położonej w regionie, który współcześnie tworzy województwo mazowieckie. Na pomniku umieszczono metalową tablicę z następującą inskrypcją: „Pamięci • podpułkownika • Franciszka Sznajdego • i jego karabinierów konnych- • żandarmów • bohaterów • zwycięskiej szarży • pod • Dębem Wielkim • 31 marca 1831 roku • w XXV rocznicę • odrodzenia • Żandarmerii Wojskowej • 13 czerwca 2005 roku • Żandarmeria III • Rzeczypospolitej Polskiej”.
Od znienawidzonej policji do Dywizjonu Karabinierów Konnych
Historia formacji uhonorowanej tym monumentem jest niezwykle burzliwa i stanowi przykład całkowitej rehabilitacji żołnierskiej na polu bitwy. Korpus Żandarmerii, zorganizowany na mocy prawa z 17 października 1817 roku (liczący 43 oficerów oraz 339 podoficerów, trębaczy i żołnierzy w strukturach sztabu, oddziału przy Naczelnym Wodzu, 8 komendach wojewódzkich i 31 komendach obwodowych), pełnił w Królestwie Polskim funkcje policji politycznej. Z tego powodu formacja ta cieszyła się przed 1830 rokiem jak najgorszą opinią w społeczeństwie.
Po wybuchu powstania listopadowego część oficerów zbiegła do Rosji lub za granicę, a innych sprowadzono do Warszawy jako więźniów. Podjęto wówczas decyzję o koncentracji i gruntownej reorganizacji oddziału pod stolicą. 27 grudnia 1830 roku dowództwo objął major 2. Pułku Strzelców Konnych, Franciszek Sznajde. Po przeglądzie dokonanym przez wodza naczelnego Michała Gedeona Radziwiłła, rozkazem z 7 lutego 1831 roku korpus przeformowano w liniowy Dywizjon Karabinierów Konnych (liczący 15 oficerów oraz 332 podoficerów i żołnierzy podzielonych na dwa szwadrony) i skierowano na front.
![]()
Rys. Karabinier Konny podczas Powstania Listopadowego w 1831 roku.
Sławna szarża pod Dębem Wielkim i szlak bojowy
Pododdział włączono jako III dywizjon do 2. Pułku Strzelców Konnych. Największą sławę przyniosła karabinierom bitwa stoczona 31 marca 1831 roku pod Dębem Wielkim. Pod koniec boju, niemal w całkowitych ciemnościach, przeprowadzili oni brawurowy atak szóstkami po długiej i ciasnej grobli oraz przez most, uderzając na niepokonane jeszcze pozycje rosyjskiej piechoty. Wraz z dwoma dywizjonami szaserów karabinierzy rozbili czworoboki dwóch rosyjskich pułków, przesądzając o polskim zwycięstwie.
Karabinierzy konni (wyróżniający się błękitnymi kurtkami z karmazynowymi wyłogami, skórzanymi kaskami z grzebieniem z czarnego włosia oraz uzbrojeniem obejmującym pałasz, pistolety i karabinek) walczyli ponadto pod Wawrem (19 lutego), pod Ostrołęką (26 maja, gdzie pod komendą nowego dowódcy, ppłk. Konstantego Borowego, osłaniali słynną 4. baterię lekkokonną Józefa Bema), a także pod Rogoźnicą, Krynką i Międzyrzeczem. Szlak bojowy zakończyli 5 października 1831 roku przekroczeniem granicy pruskiej pod Brodnicą. Za bohaterstwo na froncie żołnierzom dywizjonu przyznano łącznie 12 złotych i 10 srebrnych krzyży Orderu Virtuti Militari (otrzymali je m.in. ppłk Franciszek Sznajde, kpt. Franciszek Wyganowski, mjr Nikodem Miracki czy lekarz batalionowy Maxymilian Töplitz).
Kontynuacja tradycji żandarmerii konnej
Wspaniała karta zapisana przez podkomendnych Franciszka Sznajdego stała się fundamentem etosu współczesnej polskiej Żandarmerii Wojskowej, czego wyrazem jest odsłonięty w 2005 roku pomnik w Dębem Wielkim. Podobny schemat włączenia żandarmerii do regularnej jazdy powtórzył się zresztą 88 lat później – w listopadzie 1919 roku Oddział Konnej Żandarmerii ze stolicy wszedł w skład 3. Pułku Dragonów (pod dowództwem rotmistrza Henryka Tarły) i walczył jako kawaleria dywizyjna 6. Dywizji Piechoty w wojnie polsko-bolszewickiej.
Źródło: rowery.olsztyn.pl, wikipedia.org


