Willa "Pałac" w Szczawnicy

Willa "Pałac" w Szczawnicy to jeden z najbardziej reprezentacyjnych budynków, jakie zdobią centrum tego malowniczego uzdrowiska. Usytuowana w samym sercu kurortu, przy prestiżowym placu Dietla pod numerem 7, stanowi nieodłączny element krajobrazu architektonicznego Pienin. Ten zabytkowy obiekt, wpisany do rejestru zabytków nieruchomych województwa małopolskiego, zachwyca swoją formą i bogatą historią, która nierozerwalnie splata się z losami rozwoju lecznictwa w tym regionie. Położona w powiecie nowotarskim, którego stolicą jest Nowy Targ, willa jest świadectwem dawnej świetności i wizjonerstwa twórców szczawnickiego zdroju.

Historia pierwszego domu zdrojowego

Zanim w tym miejscu stanął obecny gmach, teren ten zajmował inny, niezwykle ważny dla historii miasta obiekt. W 1827 roku Jan Kutschera wzniósł tutaj pierwszy szczawnicki dom zdrojowy. Budynek ten nosił nazwę „Dom za potokiem” lub zamiennie „Pałac za potokiem”. Określenie to wzięło się od jego lokalizacji, gdyż tuż obok przepływał wówczas Potok Szczawny. W późniejszych latach bieg tego strumienia został zmodyfikowany, jednak nazwa „Pałac” przylgnęła do tego miejsca na stałe i została odziedziczona przez kolejną budowlę. Pierwotny obiekt służył kuracjuszom przez kilka dekad, będąc centrum życia towarzyskiego rodzącego się uzdrowiska.

Powstanie nowej willi i czasy Józefa Szalaya

W połowie XIX wieku podjęto decyzję o zmianie zagospodarowania tego terenu. Po rozbiórce starego „Pałacu za potokiem”, w 1864 roku wybudowano drewnianą galerię spacerową. Miała ona kluczowe znaczenie dla komfortu gości, służąc kuracjuszom jako schronienie przed deszczem oraz upalnym słońcem podczas przechadzek. Równolegle, na wyższym tarasie, w latach 1864–1866 rozpoczęto budowę nowej, murowanej willi.

Projektantem tego imponującego gmachu był Józef Szalay, uznawany za twórcę potęgi uzdrowiska Szczawnica. Struktura własnościowa nowo powstałego obiektu była podzielona – połowa willi należała do samego Józefa Szalaya, natomiast druga część była własnością jego syna, Władysława. Historia własności tego budynku jest niezwykle ciekawa, gdyż zgodnie z testamentem Józefa, w 1876 roku należąca do niego część stała się własnością prestiżowej instytucji – Akademii Umiejętności. Niedługo potem, bo w 1880 roku, instytucja ta wykupiła również drugą połowę, stając się jedynym właścicielem całego obiektu.

Funkcje publiczne i zmiany w okresie międzywojennym

Przez wiele lat budynek pełnił kluczowe funkcje administracyjne i usługowe. To właśnie tutaj swoją siedzibę miało biuro Komisji Zdrojowej, która czuwała nad prawidłowym funkcjonowaniem całego uzdrowiska i dbała o standardy obsługi kuracjuszy. Okres międzywojenny przyniósł kolejne zmiany w wyglądzie i funkcjonalności willi. Ówczesny właściciel dóbr szczawnickich, Adam Stadnicki, przeprowadził szereg prac modernizacyjnych.

W tym czasie główne wejście do budynku umieszczono centralnie, a prowadziły do niego reprezentacyjne, trójbiegowe, kamienne schody (które niestety zostały zlikwidowane w 1972 roku). Stadnicki przebudował również istniejącą galerię spacerową, przekształcając ją w praktyczny ciąg punktów sprzedażowych, co ożywiło handlowo tę część placu Dietla. W jednym z tych lokali swoją placówkę otworzyło znane biuro podróży „Orbis”, co świadczyło o randze tego miejsca.

Losy powojenne i rola muzealna

Funkcje willi zmieniały się na przestrzeni dekad, dostosowując się do potrzeb gości i mieszkańców. Do 1939 roku w „Pałacu” mieścił się hotel, zapewniający noclegi w samym centrum wydarzeń. Po wojnie, w 1950 roku, w budynku otwarto restaurację „Zdrojowa”, prowadzoną przez Gminną Spółdzielnię, która stała się popularnym miejscem spotkań.

Szczególnie ważnym rozdziałem w historii obiektu był okres od 1971 do 2012 roku. Wówczas willa stała się siedzibą Muzeum Pienińskiego im. Józefa Szalaya. Przez ponad czterdzieści lat to właśnie tutaj gromadzono i eksponowano pamiątki związane z historią regionu, kulturą górali pienińskich oraz dziejami samego uzdrowiska. Sytuacja zmieniła się w 2012 roku, kiedy to spadkobiercy rodziny Stadnickich odzyskali willę. W konsekwencji zbiory muzealne zostały przeniesione do nowej siedziby w miejscowości Szlachtowa, a „Pałac” rozpoczął nowy etap swojej historii.

Charakterystyka architektury

Willa „Pałac” to budynek o imponującej architekturze, wzniesiony z cegły na solidnej podmurówce z kamienia łamanego. Jego konstrukcja oparta jest na planie wydłużonego prostokąta, urozmaiconego dwoma ryzalitami. Układ wnętrz jest zróżnicowany – korpus główny oraz skrzydło południowe są jednotraktowe, natomiast skrzydło północne posiada układ dwutraktowy. Warto zwrócić uwagę na skrzydło południowe, które od strony zachodniej jest cofnięte względem lica ściany i wyróżnia się charakterystyczną wieżą zegarową.

Elewacja frontowa, skierowana na wschód, jest dziewięcioosiowa i posiada taras spacerowy, pod którym ukryte są wspomniane wcześniej punkty sprzedażowe. Skrzydła boczne, ujęte w narożach pilastrami wielkiego porządku, są wysunięte przed korpus główny. Przed korpusem znajduje się mniejszy taras, ograniczony elegancką, metalową balustradą i przykryty okapem dachu. Centralną oś budynku podkreśla portfenetr, a wzdłuż całej długości korpusu biegnie ozdobny gzyms nadokienny.

Detale i zadaszenie

Dbałość o detale architektoniczne widoczna jest w każdym elemencie budowli. W połaci dachu, centralnie umieszczono mansardę, a po jej bokach symetrycznie rozmieszczono lukarny, które doświetlają poddasze. Parter skrzydeł bocznych wyposażony jest w pary okien. Szczególnie interesujące jest piętro skrzydła północnego, gdzie znajduje się taras z żeliwną balustradą. Jest on zadaszony dachem pulpitowym, który wspiera się na kolumnach oraz filarach przyściennych, nadając tej części budynku lekkości i elegancji.

Całość przykryta jest dachami krytymi blachą. Korpus główny oraz ryzality zwieńczone są dachami dwuspadowymi, natomiast wieża zegarowa posiada dach czterospadowy namiotowy, zwany również brogowym. Budynek posiada imponującą kubaturę liczącą 4350 metrów sześciennych oraz powierzchnię użytkową wynoszącą 415 metrów kwadratowych. Wyposażony jest we wszystkie niezbędne instalacje, w tym elektryczną oraz wodno-kanalizacyjną, co pozwala na jego współczesne użytkowanie.