Willa "Pod Bogarodzicą" w Szczawnicy

Willa "Pod Bogarodzicą" w Szczawnicy to jeden z najbardziej charakterystycznych i historycznie istotnych budynków, jakie można podziwiać, spacerując po sercu pienińskiego kurortu. Usytuowana przy reprezentacyjnym placu Dietla, stanowi północne zamknięcie zachodniej pierzei tego urbanistycznego założenia. Obiekt ten, znany na przestrzeni lat również jako Stare Łazienki czy restauracja "Zdrojowa", jest niemym świadkiem dynamicznego rozwoju lecznictwa uzdrowiskowego oraz burzliwych losów miasta i jego mieszkańców.

Historia i początki działalności pensjonatu

Geneza tego zabytkowego obiektu sięga połowy XIX wieku. Budynek został wzniesiony w 1853 roku z inicjatywy Józefa Szalaya, twórcy potęgi uzdrowiska Szczawnica. Pierwotnie pełnił on funkcję pensjonatu, oferując gościom wysoki jak na owe czasy standard zakwaterowania. Wewnątrz znajdowało się pięć mieszkań o zróżnicowanym układzie: jedno trzypokojowe, trzy dwupokojowe oraz jeden pokój pojedynczy. Taka struktura pozwalała na przyjmowanie zarówno zamożniejszych kuracjuszy z rodzinami, jak i osób podróżujących samotnie.

Warto zwrócić uwagę na funkcjonalne zagospodarowanie niższych kondygnacji. W przyziemiu zlokalizowane były magazyny, w których przechowywano wodę zdrojową rozlaną do flaszek, przeznaczoną na sprzedaż. Był to ważny element ówczesnej gospodarki uzdrowiskowej. Przed samym budynkiem zorganizowano natomiast postój dla wózków koszowych. Było to niezwykle praktyczne rozwiązanie dla kuracjuszy, którzy po intensywnych zabiegach pitnych lub kąpielowych mogli w komfortowych warunkach wrócić do swoich kwater, nie nadwyrężając sił.

Rozwój usług leczniczych i era Adama Stadnickiego

Z biegiem lat funkcja budynku ewoluowała, dostosowując się do rosnących potrzeb kurortu. W 1890 roku część pierwszego piętra została zaadaptowana na nowoczesny Zakład Inhalacyjny. Placówką tą kierował doktor Michał Janocha przybyły z Rzeszowa. Oferta medyczna była imponująca – w dwunastu osobnych gabinetach pacjenci mogli korzystać z wziewalni powietrza nasyconego balsamicznymi wyziewami z igieł świerkowych, a także wdychać zagęszczoną wodę miejscową oraz leki rozpylane przy użyciu specjalistycznych przyrządów.

Kolejny przełom nastąpił w 1922 roku, kiedy to ówczesny właściciel, Adam Stadnicki, zlecił budowę elektrowni parowej w podziemiach willi. Stadnicki nabył ten obiekt już 1 lipca 1909 roku w ramach zakupu tak zwanego Górnego Zakładu. Inwestycja w elektrownię miała kluczowe znaczenie dla całego uzdrowiska – prąd z niej płynący zasilał budynki przy placu Dietla oraz Dworzec Gościnny, a sam plac rozbłysł światłem latarni elektrycznych.

W latach dwudziestych XX wieku na wyższych kondygnacjach uruchomiono Zakład Hydropatyczny. Od tego momentu dom zaczęto potocznie nazywać "Łazienkami". Oferowano tu kuracjuszom kąpiele mineralne wykorzystujące wodę ze źródła "Jan", które dodatkowo wzbogacano solami i wyciągami z igliwia. W związku z tym oficjalna nazwa obiektu została zmieniona na Zakład Zdrojowo-Kąpielowy.

Mieszkańcy i losy wojenne

Budynek ten był domem dla wielu wybitnych postaci. W latach 1936–1952 mieszkał tu Artur Werner, który pełnił funkcję kierownika zakładu, a jednocześnie był zasłużonym organizatorem życia sportowego w regionie. Jego biografia ma również bohaterską kartę – w czasie okupacji niemieckiej działał on w konspiracji pod pseudonimem "Strzelba", służąc jako lekarz IV batalionu 1. Pułku Strzelców Podhalańskich Armii Krajowej. Ponadto, w trudnym okresie wojennym, schronienie w willi znalazł profesor Stefan Dąbrowski, który został wysiedlony przez okupantów z Poznania.

Przekształcenia powojenne i współczesność

Funkcja lecznicza była utrzymywana w obiekcie przez wiele dekad. Zakład wodoleczniczy "Pod Bogarodzicą" działał nieprzerwanie aż do 1975 roku. Jego zamknięcie nastąpiło dopiero po otwarciu nowoczesnego Zakładu Przyrodoleczniczego przy ulicy Zdrojowej. Wówczas budynek zmienił swoje przeznaczenie, stając się centrum życia towarzyskiego i gastronomicznego. Na pierwszym piętrze otwarto popularną restaurację "Zdrojową", na poddaszu urządzono pokoje sanatoryjne, a w przyziemiu i piwnicach gości przyjmowała klimatyczna kawiarnia "Zbójnicka".

Początek XXI wieku przyniósł dramatyczne wydarzenie – w 2000 roku w budynku wybuchł pożar. Katastrofa ta stała się jednak impulsem do przeprowadzenia gruntownej modernizacji. Dzięki podjętym pracom remontowym obiekt odzyskał dawny blask i obecnie pełni funkcje administracyjne, mieszcząc biura Przedsiębiorstwa "Uzdrowisko Szczawnica".

Symbolika i pochodzenie nazwy

Nazwa willi "Pod Bogarodzicą" nie jest przypadkowa i wiąże się z elementem architektonicznym, który zdobił jej fasadę. Po wybudowaniu obiektu, w centralnie usytuowanej wnęce na frontowej ścianie pierwszego piętra, umieszczono figurę Bożej Rodzicielki. Rzeźba ta miała czuwać nad kuracjuszami i mieszkańcami. W trakcie jednego z remontów wnękę wraz z figurą przesunięto w kierunku południowego narożnika, tak aby Bogarodzica "patrzyła" bezpośrednio na plac Dietla. Niestety, podczas kolejnych prac modernizacyjnych, ten charakterystyczny element sakralny został usunięty, jednak historyczna nazwa pozostała, przypominając o dawnym wyglądzie i duchowym aspekcie tego miejsca.